Περιδιαβαίνω τα σχόλια κάτω από την είδηση ότι ο πρόεδρος της ΝΙΚΗΣ διατύπωσε δημόσια μια θεολογική άποψη για τη σχέση πίστης και επιστήμης και ο προβληματισμός δεν αφορά τόσο τη διαφωνία όσο το κλίμα που τη συνοδεύει. Οι χαρακτηρισμοί περί «Μεσαίωνα», «σκοταδισμού» και «επικίνδυνων απόψεων» εμφανίζονται με τέτοια ευκολία, ώστε γίνεται φανερό ότι δεν στοχεύουν στον αντίλογο, αλλά στην απαξίωση.
Το ερώτημα αυτό φωτίζεται αν θυμηθούμε κάτι πρόσφατο. Η ίδια, ουσιαστικά, θεολογική αντίληψη εκφράστηκε και στο τηλεοπτικό σήριαλ για τον Άγιο Παΐσιο. Εκεί δεν ακούστηκαν κραυγές περί «πολιτικής του Μεσαίωνα», ούτε οργανώθηκε χλευασμός. Οι αντιδράσεις ήταν ελάχιστες. Και προσοχή, δεν άλλαξε το περιεχόμενο της άποψης. Εκείνο που έκανε τη διαφορά ήταν ότι παρουσιάστηκε μέσα σε ένα πλαίσιο ευρείας λαϊκής αποδοχής. Όταν μια αντίληψη έχει ήδη κοινωνική απήχηση, ο ελιτισμός συνήθως σιωπά. Οχι γιατί έμαθε να σέβεται, αλλά γιατί τρέμει να τα βάλει με την πλειοψηφία από φόβο μη του κοστίσει.
Αντίθετα, όταν η ίδια άποψη εκφράζεται στον δημόσιο πολιτικό λόγο, χωρίς την ασφάλεια ενός δημοφιλούς πολιτισμικού περιβάλλοντος και χωρίς εγγυήσεις συναίνεσης, τότε ενεργοποιείται ο μηχανισμός της απαξίωσης. Το θράσος των ελιτίστικων σχολίων αντλείται βεβαιότητα ότι αυτή τη φορά θα βρουν ακροατήριο, κοινό πρόθυμο να χειροκροτήσει την περιφρόνηση της «λαϊκής αντίληψης».
Γι’ αυτό και οι αναφορές στον «Μεσαίωνα» είναι τόσο εξοργιστικές. Γιατί λειτουργούν ως εργαλεία αποκλεισμού. Δεν εξετάζουν τι λέγεται, αλλά ποιος το λέει και με ποιον τρόπο. Κι όταν το λέει κάποιος λαϊκότροπα τότε αμέσως ενεργοποιείται ο μηχανισμός γελοιοποίησης. Και η γελοιοποίηση είναι πάντα ο πιο εύκολος τρόπος για να αφαιρεθεί το δικαίωμα λόγου.
Η απέχθεια απέναντι στη λαϊκή αντίληψη διαπερνά αυτά τα σχόλια. Όποιος εκφράζει παραδοσιακές αξίες, χωρίς ακαδημαϊκό περίβλημα και χωρίς ιδεολογική διαμεσολάβηση, αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα. Του αφαιρείται το πρόσωπο. Επιστρατεύονται τα γνωστά σχήματα: ότι «μας γυρίζει πίσω», ότι «δεν έχει θέση στη σύγχρονη κοινωνία», ότι «δεν πρέπει να ακούγεται».
Κάπως έτσι φτάσαμε σε έναν φασισμό της γνώμης που επιβάλλεται με κοινωνική πίεση και συμβολική βία, με τη δημιουργία ενός κλίματος όπου ορισμένες απόψεις θεωρούνται εκ των προτέρων ανάξιες λόγου. Μπορείς να πιστεύεις, αρκεί να το κάνεις σιωπηλά ή σε «ασφαλή» περιβάλλοντα. Όταν όμως η πίστη αρθρώνεται δημόσια και διεκδικεί πολιτικό λόγο, τότε αντιμετωπίζεται ως απειλή.
Και αυτό είναι, τελικά, το πιο ανησυχητικό. Ότι η κοινωνική απήχηση μιας θεολογικής γνώμης προκαλεί τέτοια δυσανεξία σε όσους έχουν μάθει να θεωρούν αυτονόητο πως μόνο οι ίδιοι δικαιούνται να ορίζουν τι είναι σύγχρονο, λογικό και επιτρεπτό στον δημόσιο λόγο.
Και τότε ανακύπτει ένα πιο ουσιαστικό ερώτημα.
Εάν ενοχλεί πράγματι η θεολογική θέση ή το γεγονός ότι εκφράστηκε δημόσια, απλά και χωρίς να ζητηθεί η έγκριση μιας αυτάρεσκης πνευματικής ελίτ;
Το ερώτημα αυτό φωτίζεται αν θυμηθούμε κάτι πρόσφατο. Η ίδια, ουσιαστικά, θεολογική αντίληψη εκφράστηκε και στο τηλεοπτικό σήριαλ για τον Άγιο Παΐσιο. Εκεί δεν ακούστηκαν κραυγές περί «πολιτικής του Μεσαίωνα», ούτε οργανώθηκε χλευασμός. Οι αντιδράσεις ήταν ελάχιστες. Και προσοχή, δεν άλλαξε το περιεχόμενο της άποψης. Εκείνο που έκανε τη διαφορά ήταν ότι παρουσιάστηκε μέσα σε ένα πλαίσιο ευρείας λαϊκής αποδοχής. Όταν μια αντίληψη έχει ήδη κοινωνική απήχηση, ο ελιτισμός συνήθως σιωπά. Οχι γιατί έμαθε να σέβεται, αλλά γιατί τρέμει να τα βάλει με την πλειοψηφία από φόβο μη του κοστίσει.
Αντίθετα, όταν η ίδια άποψη εκφράζεται στον δημόσιο πολιτικό λόγο, χωρίς την ασφάλεια ενός δημοφιλούς πολιτισμικού περιβάλλοντος και χωρίς εγγυήσεις συναίνεσης, τότε ενεργοποιείται ο μηχανισμός της απαξίωσης. Το θράσος των ελιτίστικων σχολίων αντλείται βεβαιότητα ότι αυτή τη φορά θα βρουν ακροατήριο, κοινό πρόθυμο να χειροκροτήσει την περιφρόνηση της «λαϊκής αντίληψης».
Γι’ αυτό και οι αναφορές στον «Μεσαίωνα» είναι τόσο εξοργιστικές. Γιατί λειτουργούν ως εργαλεία αποκλεισμού. Δεν εξετάζουν τι λέγεται, αλλά ποιος το λέει και με ποιον τρόπο. Κι όταν το λέει κάποιος λαϊκότροπα τότε αμέσως ενεργοποιείται ο μηχανισμός γελοιοποίησης. Και η γελοιοποίηση είναι πάντα ο πιο εύκολος τρόπος για να αφαιρεθεί το δικαίωμα λόγου.
Η απέχθεια απέναντι στη λαϊκή αντίληψη διαπερνά αυτά τα σχόλια. Όποιος εκφράζει παραδοσιακές αξίες, χωρίς ακαδημαϊκό περίβλημα και χωρίς ιδεολογική διαμεσολάβηση, αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα. Του αφαιρείται το πρόσωπο. Επιστρατεύονται τα γνωστά σχήματα: ότι «μας γυρίζει πίσω», ότι «δεν έχει θέση στη σύγχρονη κοινωνία», ότι «δεν πρέπει να ακούγεται».
Κάπως έτσι φτάσαμε σε έναν φασισμό της γνώμης που επιβάλλεται με κοινωνική πίεση και συμβολική βία, με τη δημιουργία ενός κλίματος όπου ορισμένες απόψεις θεωρούνται εκ των προτέρων ανάξιες λόγου. Μπορείς να πιστεύεις, αρκεί να το κάνεις σιωπηλά ή σε «ασφαλή» περιβάλλοντα. Όταν όμως η πίστη αρθρώνεται δημόσια και διεκδικεί πολιτικό λόγο, τότε αντιμετωπίζεται ως απειλή.
Και αυτό είναι, τελικά, το πιο ανησυχητικό. Ότι η κοινωνική απήχηση μιας θεολογικής γνώμης προκαλεί τέτοια δυσανεξία σε όσους έχουν μάθει να θεωρούν αυτονόητο πως μόνο οι ίδιοι δικαιούνται να ορίζουν τι είναι σύγχρονο, λογικό και επιτρεπτό στον δημόσιο λόγο.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου