Το αναπάντεχο εύρημα στους ασβεστωμένους τοίχους του Αγίου Νικολάου στον Μεσοπόταμο της Βορείου Ηπείρου

Μπροστά σε μια αναπάντεχη αποκάλυψη βρέθηκαν αρχαιολόγοι και συντηρητές του Ευρωπαϊκού Κέντρου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων, που εδρεύει στη Θεσσαλονίκη με επικεφαλής την -τότε- διευθύντριά του Φλώρα Καραγιάννη -σήμερα Γενική Διευθύντρια στο Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης- όταν επισκέφτηκαν τον ναό του Αγίου Νικολάου στον Μεσοπόταμο Αλβανίας.

Άθικτες μορφές αγίων ζωγραφισμένες με έντονα χρώματα, σε ύψος που φτάνει ως τα 8 μέτρα ήρθαν στο φως σε τοίχους που μέχρι τότε φαινόταν άσπροι και απλώς βαμμένοι. Οι Έλληνες επιστήμονες έχουν αναλάβει τη συντήρηση του τοιχογραφικού διάκοσμου του Αγίου Νικολάου. 

Πρόκειται για το καθολικό ενός μοναστηριού του 13ου αιώνα και αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αρχιτεκτονικής από το Δεσποτάτο της Ηπείρου, το οποίο ιδρύθηκε από τον Μιχαήλ Άγγελο Κομνηνό Δούκα μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους το 1204, αναπτύχθηκε στην Ύστερη Βυζαντινή Περίοδο και είχε πρωτεύουσα την Άρτα. Η εκκλησία βρίσκεται ανατολικά της Φοινίκης, στη νότια Αλβανία, και σώζεται επίσης τμήμα ενός πύργου, το καμπαναριό. Στην περίοδο της ακμής του το μοναστήρι είχε ψηλό καστρότοιχο που στεφάνωνε ολόκληρο τον λόγο πάνω στον οποίο βρίσκεται.

«Συνήθως γνωρίζουμε τις τοιχογραφίες και τις συντηρούμε. Το να έχεις άσπρους τοίχους και κάτω από αυτούς ξαφνικά να εμφανίζονται μορφές και πρόσωπα είναι μεγάλη χαρά και αποκάλυψη. Αυτό δεν συνέβη κάπου αλλού. Στα άλλα μνημεία που συντηρούμε εκτός Ελλάδας πάντοτε είναι γνωστές οι τοιχογραφίες, απλά εκεί πηγαίνουμε και κάνουμε καθαρισμούς, στερεώσεις. Αυτή τη χαρά της αποκάλυψης τη ζήσαμε στον ναό του Αγίου Νικολάου πολύ έντονα», είχε δηλώσει η κ. Καραγιάννη, ενώ έκτοτε οι Έλληνες ειδικοί επιστρέφουν κάθε χρόνο στον Μεσοπόταμο και στον Άγιο Νικόλαο για να συνεχίσουν τη συντήρηση των αγιογραφιών.

Το ίδιο αναμένεται να συμβεί και φέτος το καλοκαίρι, όπως προβλέπει το μνημόνιο συνεργασίας που υπέγραψαν το Ευρωπαϊκό Κέντρο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων με την πρόεδρό του καθηγήτρια Βυζαντινής Αρχαιολογίας στο ΑΠΘ, Ναταλία Πούλου, και το υπουργείο Πολιτισμού της Αλβανίας, με την υπουργό Elva Margariti.

Η Παναγία η Πλατυτέρα, ο Άγιος Νικόλαος, καθώς και μορφές άλλων αγίων βρέθηκαν κάτω από το στρώμα της βαφής στους τοίχους της εκκλησίας, εκπλήσσοντας τους Έλληνες επιστήμονες για τα χρώματα και την τεχνοτροπία της καλλιτεχνίας. Οι αγιογραφίες βρέθηκαν σε περιοχές της τοιχοποιίας που θεωρούνταν απλά επιχρισμένες. Στο πέρασμα των χρόνων οι τοίχοι είχαν ασβεστωθεί ξανά και ξανά, χωρίς κανείς να προσέξει πως ακριβώς από κάτω κρυβόταν μια μεγάλη έκπληξη: σπάνιες και μοναδικές αγιογραφίες, άγνωστου καλλιτέχνη και πιθανόν πλούσιων δωρητών.

Σύμφωνα με την κ. Καραγιάννη «οι τοιχογραφίες αποκαλύφθηκαν αποσπασματικά: στους δύο από τους τέσσερις τρούλους του ναού, καθώς και στην ανωδομή του νάρθηκα, αλλά και σε κάθετες επιφάνειες. Η αφαίρεση των επιχρισμάτων έγινε με χειρουργική ακρίβεια. Εφαρμόζουμε πολλές σύγχρονες τεχνικές που εξασφαλίζουν ότι αυτό που αφαιρείται δεν προκαλεί βλάβη και τα υλικά συντήρησης δεν προξενούν καμία φθορά στις τοιχογραφίες».

Οι εργασίες συντήρησης των τοιχογραφιών προγραμματίζεται να συνεχιστούν και να ολοκληρωθούν τους επόμενους μήνες, ενώ σε όλα τα στάδια του έργου υπήρξε συνεργασία του Κέντρου με το Ινστιτούτο Μνημείων της Αλβανίας, συνδρομή του δήμου Φοινικέων σε πρακτικά ζητήματα και υποστήριξη του έργου από την ελληνική πρεσβεία στα Τίρανα και το γενικό προξενείο Αργυροκάστρου.

Πηγή: Μ. Ριτζαλέου, Voria