❝ Αἱ ψόαι μου ἐπλήσθησαν ἐμπαιγμάτων❞

❝ αἱ ψόαι μου ἐπλήσθησαν ἐμπαιγμάτων❞
(λέξεις & φράσεις της εκκλησιαστικής γλώσσας)

Κατά λέξη: «τα λαγόνια μου γέμισαν εμπαιγμούς».
Ηχεί τόσο παράξενο, αλλά και γι' αυτό τόσο ποιητικό και βαθυστόχαστο.. Τι ακριβώς υπάρχει εδώ;; Μια εντελώς διαφορετική ανθρωπολογία.

Ο στίχος είναι μετάφραση από τα εβραϊκά — και πίσω του κρύβεται μια ολόκληρη διαφορετική αντίληψη για τον άνθρωπο. Η εβραϊκή ποίηση δεν διαθέτει αφηρημένο ψυχολογικό λεξιλόγιο· ό,τι εμείς λέμε με έννοιες, εκείνη το λέει με όργανα του σώματος:
η σκέψη εδρεύει στην καρδιά — ❝ εἶπεν ἄφρων ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ ❞
η συνείδηση και η επιθυμία στους νεφρούς — ❝ ἐτάζων καρδίας καὶ νεφρούς❞
η αγωνία στα κόκκαλα — ❝ ἐταράχθη τὰ ὀστᾶ μου ❞
η προσμονή στα μάτια που «τελειώνουν» από το πολύ ελπίζειν — ❝ ἐξέλιπον οἱ ὀφθαλμοί μου ❞

Ο ψαλμωδός δεν μας περιγράψει τη θλίψη, αλλά αυτό που βιώνει στο σώμα του ως θλίψη.
Από τη φλεγμονή… στην ταπείνωση
Στο εβραϊκό πρωτότυπο, μάλιστα, ο στίχος που παραθέσαμε είναι ακόμη πιο σωματικός από ό,τι φαίνεται: «τα λαγόνια μου γέμισαν φλεγμονή» — εικόνα αρρώστιας, καύσου. Ο ίδιος ο στίχος το φανερώνει στο δεύτερο ημιστίχιο —διότι στην εβραϊκή ποίηση το δεύτερο ημιστίχιο εξηγεί συνήθως το πρώτο — και το δικό μας συνεχίζει ❝καὶ οὐκ ἔστιν ἴασις ἐν τῇ σαρκί μου❞. Αναφέροντας «ίαση» εννοείται ότι προηγείται σωματική αρρώστια.

Οι Εβδομήκοντα, όμως μεταφράζοντας στα ελληνιστικά χρόνια, διάβασαν μια παραπλήσια εβραϊκή λέξη που σημαίνει «ντροπή» και το απέδωσαν «ἐμπαιγμάτων» (ο εμπαιγμός): η σωματική φλεγμονή μεταφέρθηκε ως κοινωνική ταπείνωση. Έτσι το νόημα μετατοπίστηκε κάπως από τη φυσιολογία και την παθολογία στην ψυχολογία.

Ο λαιμός που έγινε… ψυχή
Το ίδιο συνέβη και με τη διασημότερη ίσως λέξη της Βίβλου: το εβραϊκό "nefes", που αποδόθηκε «ψυχή», ενώ σήμαινε πρωταρχικά… τον λαιμό — το όργανο της αναπνοής αλλά και το μέσο κατάσβεσης της πείνας και της δίψας. Ό,τι δηλαδή κρατάει στη ζωή.

Γι' αυτό στους Ψαλμούς βλέπουμε την ψυχή να «διψά» — ❝ ἐδίψησεν ἡ ψυχή μου πρός τόν Θεόν ❞ — και να «κολλάει στο χώμα» («ἐκολλήθη τῷ ἐδάφει ἡ ψυχή μου»), όπως κολλάει στο χώμα ένας λαιμός ετοιμοθάνατου.
Στα Ελληνικά όμως, όπου η λέξη «ψυχή» κουβαλούσε ήδη φιλοσοφικό βάρος, γεννήθηκε κάτι καινούργιο: η ψυχή που διψά τον Θεό. Η εικόνα αυτή δεν υπήρχε ούτε στον Πλάτωνα και στην ελληνική φιλοσοφία ακριβώς έτσι, αλλά ούτε στο εβραϊκό κείμενο. Είναι γέννημα μιας μετάφρασης, που πάνω της χτίστηκε ολόκληρη πνευματική παράδοση. Είναι τεράστια η γλωσσική και πνευματική κληρονομικά της Μετάφρασης των Εβδομήκοντα...

Η γόνιμη «ανοικειότητα»
Όταν συναντούμε στην υμνογραφία και στο Ψαλτήριο τέτοιες ανοίκειες εκφράσεις, η παραξενιά τους δεν είναι ατέλεια αλλά το ίχνος μιας άλλης γλώσσας και μιας άλλης ανθρωπολογίας μέσα στη δική μας. Η μετάφραση που θα την εξομάλυνε εντελώς θα μας στερούσε ακριβώς αυτό.
Άλλωστε, μερικά από τα ωραιότερα αποκτήματα της γλώσσας μας γεννήθηκαν έτσι: η λέξη «σκληροτράχηλος» π.χ. πλάστηκε από τους Εβδομήκοντα για να σώσει μια εβραϊκή σωματική εικόνα — τον «σκληρό σβέρκο» του πεισματάρη. Και τη λέμε ακόμη.

Κέντρο Λεξικολογίας - γλώσσα, λέξεις, λεξικά