Η Νέα Ειδωλοποίηση του Ομοιώματος - Όταν η μορφή επιχειρεί να αντικαταστήσει το Μυστήριο της Αγιότητας

«...ορίζομεν συν ακριβεία πάση και εμμελεία, παραπλησίως τω τύπω του τιμίου και ζωοποιού σταυρού, ανατίθεσθαι τας σεπτάς και αγίας εικόνας, τας εκ χρωμάτων και ψηφίδος και ετέρας ύλης επιτηδείως εχούσης, εν ταις αγίαις του Θεού εκκλησίαις, εν ιεροίς σκεύεσι και εσθήσι, τοίχοις τε και σανίσιν, οίκοις τε και οδοίς...»
Ζ΄ Οικουμενική Συνόδος (787 μ.Χ.,*

  Στην εποχή μας εμφανίζεται όλο και εντονότερα ένα νέο φαινόμενο σε ορισμένους ναούς και προσκυνήματα η τοποθέτηση ολόσωμων ομοιωμάτων σύγχρονων Αγίων σε φυσικό μέγεθος, κατασκευασμένων από κερί, πλαστικό ή άλλα υλικά, αλλά και η χρήση μεγάλων φωτογραφικών αναπαραστάσεων φυσικού μεγέθους, κολλημένων ή τοποθετημένων μέσα στον ιερό χώρο, μπροστά στις οποίες πιστοί πολλές φορές γονατίζουν, ασπάζονται και προσεύχονται με βαθιά ευλάβεια.

Προφανώς δεν αμφισβητείται η αγάπη των ανθρώπων προς τους Αγίους ούτε η καλή πρόθεση της καρδιάς τους. Η Εκκλησία όμως, ως μητέρα και θεραπεύτρια του ανθρώπου, δεν εξετάζει μόνο την πρόθεση, αλλά και τη μορφή με την οποία εκφράζεται η ευλάβεια, ώστε αυτή να παραμένει μέσα στο πνεύμα της αποστολικής και πατερικής παραδόσεως.
Και εδώ γεννάται ένα κρίσιμο ερώτημα..
Μήπως, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, περνούμε από την τιμή του Αγίου στην προσκόλληση στη μορφή; Από την εικόνα στο ομοίωμα; Από το μυστήριο στην αισθητηριακή εντύπωση;

Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν παρέλαβε μια πίστη των εξωτερικών εντυπώσεων, αλλά μια πίστη μεταμορφώσεως. Δεν καλεί τον άνθρωπο να εγκλωβιστεί στο κτιστό, αλλά να περάσει μέσα από το κτιστό προς τον Δημιουργό.Η εικόνα δεν είναι αντίγραφο της γης, αλλά μαρτυρία της Βασιλείας.Η Ορθόδοξη εικόνα δεν είναι απλή αναπαραγωγή ενός ανθρώπινου προσώπου,δεν είναι φωτογραφία,δεν είναι πορτρέτο.
Δεν είναι προσπάθεια να φυλακιστεί μια ανθρώπινη μορφή μέσα στην ύλη.
Η εικόνα είναι θεολογία.
Ο αγιογράφος δεν ζωγραφίζει τον Άγιο όπως τον βλέπει ο φυσικός οφθαλμός, αλλά όπως φανερώνεται μέσα στο φως της Χάριτος. Δεν αποτυπώνει απλώς την επίγεια εμφάνιση ενός ανθρώπου, αλλά μαρτυρεί την κλήση του ανθρώπου να γίνει «καινή κτίσις» εν Χριστώ.
Γι’ αυτό η ορθόδοξη αγιογραφία δεν επιδιώκει τον φωτογραφικό ρεαλισμό. Το πρόσωπο του Αγίου δεν παρουσιάζεται ως αντικείμενο παρατήρησης, αλλά ως πρόσκληση σε κοινωνία με το μυστήριο της αγιότητας.

Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, υπερασπιζόμενος την τιμή των εικόνων μέσα στην σκοτεινή περίοδο των εικονομαχιών, εξήγησε χαρακτηριστικά ότι η τιμή της εικόνας δεν σταματά στο υλικό αντικείμενο, αλλά μεταβαίνει στο εικονιζόμενο πρόσωπο.Όπως διδάσκει άλλωστε η πατερική παράδοση:
«Η της εικόνος τιμή επί το πρωτότυπον διαβαίνει».
Η εικόνα δηλαδή είναι δρόμος προς το πρόσωπο και σαφώς όχι αντικατάσταση του προσώπου.

Το φυσικού μεγέθους ομοίωμα όμως κινείται σε διαφορετική λογική.Δεν παρουσιάζει απλώς τον Άγιο αλλά επιχειρεί να αναπαραστήσει την εξωτερική του παρουσία.Το ύψος του σώματος, τα χαρακτηριστικά του προσώπου, τα δε ενδύματα και η τρισδιάστατη μορφή δημιουργούν την αίσθηση ότι ο Άγιος βρίσκεται μπροστά μας όπως θα βρισκόταν ένας ζωντανός άνθρωπος.

Όμως η Ορθόδοξη παράδοση πάντοτε γνώριζε ότι η σχέση με τους Αγίους δεν οικοδομείται πάνω σε μια ψυχολογική ψευδαίσθηση παρουσίας.
Οι Νηπτικοί Πατέρες δίδαξαν την καθαρότητα του νου και την προσευχή που δεν αιχμαλωτίζεται από φανταστικές εικόνες και αισθητηριακές εντυπώσεις.Ο άνθρωπος δεν συναντά τον Άγιο επειδή βλέπει κάτι που μοιάζει ζωντανό.
Συναντά τον Άγιο όταν η ζωή του Αγίου γίνεται οδηγός προς τον Χριστό.Ο Άγιος δεν είναι μουσείο.Δεν είναι έκθεμα.
Δεν είναι καλλιτεχνική αναπαράσταση για να προκαλεί συγκίνηση.Είναι καρπός της Χάριτος του Θεού.Το ίδιο ερώτημα αφορά και τις ολόσωμες φωτογραφίες φυσικού μεγέθους που τοποθετούνται μέσα στους ναούς.

Η φωτογραφία έχει ασφαλώς ιστορική αξία. Διατηρεί τη μνήμη ενός ανθρώπου και μας πληροφορεί για την εξωτερική του μορφή.
Όμως η φωτογραφία δεν είναι εικόνα με την πλήρη θεολογική σημασία της Εκκλησίας.
Η φωτογραφία καταγράφει μια στιγμή της επίγειας ζωής.Η εικόνα φανερώνει την αιώνια προοπτική του ανθρώπου.Η φωτογραφία δείχνει τον άνθρωπο όπως τον βλέπει ο κόσμος.
Η εικόνα δείχνει τον άνθρωπο όπως φωτίζεται από τον Θεό.Όταν λοιπόν μια φωτογραφία μετατρέπεται σε τεράστια ολόσωμη παρουσία μέσα στον λατρευτικό χώρο, υπάρχει ο κίνδυνος η ευλάβεια να μετακινηθεί από τη μνήμη του Αγίου προς την αισθητηριακή εμπειρία μιας τεχνητής παρουσίας.

Το ζήτημα γίνεται ακόμη σοβαρότερο στην εποχή της ολοένα καλπάζουσας τεχνολογίας.
Σήμερα βλέπουμε την ανάπτυξη τρισδιάστατων απεικονίσεων, ψηφιακών μοντέλων, τεχνητής νοημοσύνης και ολογραφικών εφαρμογών.
Αν ο άνθρωπος συνηθίσει να θεωρεί φυσιολογική την αντικατάσταση της εκκλησιαστικής εικόνας από ρεαλιστικές αναπαραστάσεις, τότε αύριο μπορεί να φτάσουμε σε ακόμη πιο εντυπωσιακές μορφές:Ψηφιακές τρισδιάστατες παρουσίες Αγίων.Ολογράμματα που θα μιλούν.
Εικονικές μορφές που θα μιμούνται φωνές, κινήσεις και εκφράσεις.
Και τότε το ερώτημα γίνεται ακόμη πιο βαθύ
Θα αναζητούμε τον Άγιο ή μια τεχνολογική προσομοίωση του Αγίου;Θα αναζητούμε κοινωνία με το πρόσωπο ή την ψευδαίσθηση της παρουσίας;Θα αναζητούμε τη Χάρη ή την εντύπωση;Η Εκκλησία δεν φοβάται την τεχνολογία αλλά η τεχνολογία δεν μπορεί να γίνει θεολογία.Το μέσο δεν μπορεί να αντικαταστήσει το μυστήριο.Η αρχαία ειδωλολατρία δημιουργούσε είδωλα επειδή ο άνθρωπος ήθελε να περιορίσει το θείο σε μια μορφή που μπορούσε να αγγίξει και να ελέγξει.Ο σύγχρονος άνθρωπος κινδυνεύει από έναν παρόμοιο πειρασμό με διαφορετικό ένδυμα.Να μην αναζητά πλέον το μυστήριο, αλλά την εικόνα του μυστηρίου.
Να μην ζητά τον Θεό, αλλά μια εμπειρία που μοιάζει με παρουσία.Να μην αναζητά την αγιότητα, αλλά μια μορφή που προκαλεί συγκίνηση.

Καταλήγοντας οι Άγιοι της Εκκλησίας μας δεν έγιναν άγιοι επειδή άφησαν πίσω τους μια εξωτερική μορφή που θαυμάζουμε, αλλά επειδή άφησαν μέσα στον κόσμο το αποτύπωμα της Χάριτος του Θεού. Η μεγαλύτερη τιμή προς αυτούς δεν είναι να αναζητούμε μια τέλεια αναπαράσταση της μορφής τους, αλλά να ακολουθούμε το παράδειγμα της ζωής τους.

Πιστεύω ότι και οι ίδιοι οι Άγιοι, μέσα στο πνεύμα της βαθιάς ταπείνωσής τους, δεν θα επιθυμούσαν να γίνουν αντικείμενο μιας ευλάβειας που θα σταματά στην εξωτερική εντύπωση. Ιδιαίτερα ένας τόσο ταπεινός άνθρωπος όπως ο Άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης, που η Εκκλησία μας τιμά σήμερα, θα υπενθύμιζε ότι ο σκοπός δεν είναι να στεκόμαστε μπροστά σε μια μορφή, αλλά να οδηγούμαστε στον Χριστό. Εκείνος που απέφευγε κάθε ανθρώπινη δόξα και θεωρούσε τον εαυτό του ως τελευταίο, δεν θα ήθελε να αναζητούμε το πρόσωπό του σε μια τεχνητή αίσθηση παρουσίας, αλλά να μιμηθούμε την απλότητα, την αγάπη, την προσευχή και την ταπείνωσή του.

Γιατί η μεγαλύτερη τιμή προς τους Αγίους δεν είναι να αναπαράγουμε εξωτερικά τη μορφή τους, αλλά να ακολουθήσουμε τον δρόμο τους προς τον Χριστό. Ο σκοπός άλλωστε της Εκκλησίας δεν είναι να δημιουργεί ανθρώπινα αντίγραφα αγίων μορφών, αλλά αγίους ανθρώπους. Όχι να φυλακίζει την αγιότητα σε μια υλική αναπαράσταση, αλλά να αφήνει τη Χάρη του Θεού να ενεργεί στην καρδιά του ανθρώπου.
Διότι, όπως γράφει ο Απόστολος Παύλος, ο τελικός σκοπός είναι «να μορφωθεί ο Χριστός» μέσα μας. Εκεί βρίσκεται η αληθινή παρουσία των Αγίων και όχι στην εξωτερική αναπαράσταση της μορφής τους, αλλά στη μεταμόρφωση της ζωής μας κατά το παράδειγμα της δικής τους ζωής εν Χριστώ

Στυλιανός Καβάζης

*Η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος (787 μ.Χ.) πραγματοποιήθηκε σε μια εποχή έντονης θεολογικής και εκκλησιαστικής κρίσης, κατά την περίοδο της λήξης της πρώτης φάσης της Εικονομαχίας, όταν η παρουσία και η τιμή των ιερών εικόνων αμφισβητήθηκαν έντονα. Η Σύνοδος αποκατέστησε την εκκλησιαστική παράδοση των εικόνων, ορίζοντας ότι αυτές ανατίθενται «κατά τον τύπον του τιμίου και ζωοποιού Σταυρού» και κατασκευάζονται από «χρώματα, ψηφίδα και άλλη κατάλληλη ύλη».
Η απόφαση αυτή υπερασπίστηκε μια απλή θεολογική αλήθεια ότι δηλαδή ο Χριστός έγινε πραγματικά άνθρωπος και φανερώθηκε με ορατή μορφή και ότι η εικόνα της Ενανθρώπησης είναι δυνατή και θεμιτή. Η εικόνα δεν είναι είδωλο ούτε αντικείμενο λατρείας αλλά η τιμή της αναφέρεται στο εικονιζόμενο πρόσωπο και όχι στην ύλη από την οποία αποτελείται.
Για τον λόγο αυτό η συνοδική διδασκαλία διακρίνει την ιερή εικόνα από κάθε μορφή ειδωλοποίησης. Η εικόνα δεν αποσκοπεί στη φυσιοκρατική αναπαράσταση του σώματος ούτε στην πρόκληση εντυπωσιασμού, αλλά στη φανέρωση του προσώπου μέσα στην προοπτική της αγιότητας και της μεταμόρφωσης.
Η ίδια αρχή αποτελεί κριτήριο διάκρισης και απέναντι σε σύγχρονες τάσεις δημιουργίας νεοφανών «ειδώλων» αγίων, όπου η υπερβολικά ρεαλιστική ή αισθησιακή απόδοση της μορφής κινδυνεύει να μεταφέρει το ενδιαφέρον από το πρόσωπο και το πνευματικό μήνυμα στην ίδια την υλική αναπαράσταση. Η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος υπενθυμίζει ότι η εικόνα υπάρχει για να οδηγεί τον πιστό πέρα από την ύλη, προς τη ζωντανή σχέση με τον εικονιζόμενο Άγιο και τελικά προς τον Θεό