Λεοντίου Νεαπόλεως, Βίος Ιωάννου του Ελεήμονος

Τον 7ο αιώνα, ένας μορφωμένος επίσκοπος της Κύπρου, ο Λεόντιος (επίσκοπος Νεαπόλεως, της σημερινής Λεμεσού) έκανε μια ενδιαφέρουσα συγγραφική επιλογή: αποφάσισε να γράψει όχι με περίτεχνο λόγο, αλλά με απλότητα, ώστε να τον καταλαβαίνουν ακόμη και οι λιγότερο μορφωμένοι άνθρωποι της εποχής του. Είναι το περίφημο έργο του «Βίος του Ιωάννη του Ελεήμονος» (πατριάρχης Αλεξανδρείας την ίδια εποχή, με καταγωγή από την Κύπρο .

Στον πρόλογο εξηγεί αυτή την επιλογή:
«τῷ ἐνυπάρχοντι ἡμῖν πεζῷ καὶ ἀκαλλωπίστῳ
καὶ χαμηλῷ χαρακτῆρι διηγησώμεθα
εἰς τὸ δύνασθαι καὶ τὸν ἰδιώτην καὶ
ἀγράμματον ἐκ τῶν λεγομένων ὠφεληθῆναι.»
Δηλαδή: θα διηγηθεί τα γεγονότα με το πεζό, ακαλλώπιστο και χαμηλό ύφος που διαθέτει, ώστε να μπορεί να ωφεληθεί από αυτά ακόμη και ο απλός, αγράμματος άνθρωπος.

Ο Λεόντιος, αν και λόγιος, επιλέγει συνειδητά το απλούστερο ύφος, μάλιστα, αντιπαραβάλλει τη δική του γραφή με εκείνη των προκατόχων του, του Ιωάννη Μόσχου και του Σωφρονίου, οι οποίοι είχαν γράψει για τον ίδιο άγιο «σοφῶς καὶ ἀνωτέρως».
Ο Βίος έχει εξαιρετική αξία ως γλωσσικό τεκμήριο της εποχής, γιατί μάς βοηθάει να εντοπίσουμε στοιχεία της ομιλούμενης γλώσσας της εποχής (παρά το γεγονός ότι υπέστη διόρθωση προς το λογιότερο, όπως υποθέτουν οι φιλόλογοι).
____________________________
Ένα μικρό δείγμα από το 8ο κεφάλαιο, όπου ο Ιωάννης περιγράφει ένα όραμα που είδε.
◈ Κείμενο (Gelzer, Cap. VIII)
Ὡς ἤμην ἐν Κύπρῳ νεώτερος ἔτι ὑπάρχων ὡς ἐτῶν δεκαπέντε, θεωρῶ ἐν μιᾷ καθ᾿ ὕπνους κόρην τινά, ἧς τὸ εἶδος ὑπῆρχεν ὑπὲρ τὸν ἥλιον, κεκοσμημένην ὑπὲρ πᾶσαν ἀνθρωπίνην ἐπίνοιαν, ἐλθοῦσαν καὶ σταθεῖσαν ἔμπροσθεν τῆς κλίνης μου καὶ νύξασάν με εἰς τὴν πλευράν μου. ἔξυπνος δὲ γενόμενος θεωρῶ αὐτὴν ἐν ἀληθείᾳ ἑστῶσαν καὶ ἐνόησα μὴ εἶναι αὐτὴν γυναῖκα. τῷ τύπῳ οὖν τοῦ σταυροῦ κατασφραγισάμενος εἶπον αὐτῇ·
«Τίς εἶ σὺ καὶ πῶς ἐτόλμησας εἰσελθεῖν ἐπάνω μου ὡς κοιμῶμαι;»
εἶχεν δὲ καὶ στέφανον ἐξ ἐλαιοκλάδων ἐπὶ τὴν κεφαλὴν αὐτῆς. τότε ἐκείνη ἱλαρῷ τῷ προσώπῳ καὶ μειδιάσασα τοῖς χείλεσιν λέγει μοι·
«Ἐγώ εἰμι ἡ πρώτη τῶν θυγατέρων τοῦ βασιλέως.»
ὡς δὲ ταῦτα ἤκουσα, εὐθέως προσεκύνησα αὐτήν. τότε λέγει μοι·
«Ἐὰν κτήσῃ με φίλην, ἐγὼ εἰσφέρω σε ἐνώπιον τοῦ βασιλέως. καὶ γὰρ οὐδεὶς ἔχει παρρησίαν πρὸς αὐτόν, ὡς ἐγώ. ἐπὶ τῆς γῆς γὰρ ἐποίησα αὐτὸν ἐγὼ ἐνανθρωπῆσαι καὶ σῶσαι τοὺς ἀνθρώπους.»
καὶ ταῦτα εἰποῦσα ἀφανὴς ἐγένετο. ἐγὼ οὖν εἰς ἑαυτὸν ἐλθὼν συνῆκα τὸ ὅραμα καὶ εἶπον·
«Πίστευσον. ἡ συμπάθεια ἤγουν ἡ ἐλεημοσύνη ἐστίν· καὶ διὰ τοῦτο εἶχεν εἰς τὴν κεφαλὴν ἐξ ἐλαίας φύλλων τὸν στέφανον. καὶ γὰρ ὡς ἀληθῶς ἡ πρὸς ἀνθρώπους συμπάθεια καὶ εὐσπλαγχνία τὸν κύριον σαρκοφορῆσαι ἐποίησεν.»
❧
Νεοελληνική απόδοση
Όταν ήμουν στην Κύπρο, ακόμη νέος, γύρω στα δεκαπέντε μου χρόνια, βλέπω στον ύπνο μου μια κόρη, που η όψη της ξεπερνούσε τον ήλιο, στολισμένη πέρα από κάθε ανθρώπινη φαντασία. Ήρθε, στάθηκε μπροστά στο κρεβάτι μου και με σκούντησε στα πλευρά. Όταν ξύπνησα, τη βλέπω πραγματικά να στέκεται εκεί, και κατάλαβα ότι δεν ήταν γυναίκα. Σφραγίστηκα λοιπόν με το σχήμα του σταυρού και της είπα: «Ποια είσαι εσύ και πώς τόλμησες να μπεις πάνω από μένα ενώ κοιμάμαι;» Είχε στο κεφάλι της και στεφάνι από κλαδιά ελιάς. Τότε εκείνη, με φωτεινό πρόσωπο και χαμόγελο στα χείλη, μου λέει: «Εγώ είμαι η πρώτη από τις κόρες του βασιλιά.» Μόλις το άκουσα, την προσκύνησα αμέσως. Τότε μου λέει: «Αν με κάνεις φίλη σου, εγώ θα σε φέρω μπροστά στον βασιλιά. Γιατί κανείς δεν έχει παρρησία κοντά του όσο εγώ. Επάνω στη γη εγώ τον έκανα να γίνει άνθρωπος και να σώσει τους ανθρώπους.» Κι αφού τα είπε αυτά, έγινε άφαντη. Εγώ τότε, ξαναβρίσκοντας τον εαυτό μου, κατάλαβα το όραμα και είπα: «Πίστεψέ το. Είναι η συμπόνια, δηλαδή η ελεημοσύνη· γι᾿ αυτό είχε στο κεφάλι της στεφάνι από φύλλα ελιάς. Γιατί πράγματι, η συμπόνια και η σπλαχνικότητα προς τους ανθρώπους έκαναν τον Κύριο να σαρκωθεί.»
____________________________
Μερικές ενδεικτικές γλωσσικές λεπτομέρειες του αποσπάσματος:
• «Ὡς ἤμην ἐν Κύπρῳ»: Το ρήμα εμφανίζεται με τον τύπο «ἤμην», αντί του αρχαίου αττικού «ἦν». Είναι ένας τύπος της μεταγενέστερης ελληνικής που οδηγεί προς το σημερινό «ήμουν».
• «θεωρῶ … κόρην τινά»: Το «θεωρῶ» χρησιμοποιείται πλέον με τη σημασία του απλού «βλέπω». Η λέξη επιβιώνει ως «θωρώ» σε ιδιώματα, όπως τα κυπριακά και τα κρητικά.
• «νύξασάν με εἰς τὴν πλευράν μου»: Η περιγραφή θυμίζει εντυπωσιακά τη σημερινή καθημερινή γλώσσα. Η κόρη τον σκουντά στα πλευρά του.
• «ἡ συμπάθεια ἤγουν ἡ ἐλεημοσύνη»: Το «ἤγουν» σημαίνει «δηλαδή». Είναι λέξη που χρησιμοποίησαν κατά κόρον οι μεταγενέστεροι βυζαντινοί σχολιαστές και λόγιοι.
• «ἐπάνω μου»: σχεδόν το δικό μας «πάνω μου».

Δεν πρόκειται βέβαια για τη σημερινή δημοτική. Στο ίδιο απόσπασμα συνυπάρχουν παλαιότεροι και νεότεροι γλωσσικοί τύποι. Αυτή ακριβώς όμως είναι η αξία του κειμένου: δείχνει την ελληνική γλώσσα σε μια περίοδο μετάβασης, πλησιάζοντας σταδιακά -ακόμα και μέσα από ένα κείμενο λογίου της εποχής- τη μορφή της Ελληνικής που γνωρίζουμε σήμερα.
________________
● Πηγή: Λεόντιος Νεαπόλεως, Βίος Ιωάννου του Ελεήμονος, έκδ. H. Gelzer, Freiburg 1893 (Πρόλογος και κεφ. . Νεότερη κριτική έκδοση: A.-J. Festugière – L. Rydén, Paris 1974.
● εικόνα: ψηφιακή δημιουργία στο ύφος της εποχής

Κέντρο Λεξικολογίας