Όταν ο Άγιος Νεκτάριος συναντήθηκε με το μαέστρο Δημήτρη Μητρόπουλο…

Γράφει ο Παύλος Ηλ.Αγιαννίδης

Του Άγιου Νεκτάριου, σήμερα. Μια αφορμή για να βυθιστούμε σε μια άγνωστη ιστορία επιρροής του, αλλά και στην πολύπλοκη και γοητευτική ιστορία της συνάντησης του παγκόσμιας ακτινοβολίας μαέστρου, συνθέτη και ασκητή της διεθνούς μουσικής σκηνής, Δημήτρη Μητρόπουλου, με τέσσερις Αγίους της Ορθοδοξίας. Του Δημήτρη Μητρόπουλου, που έλεγε «Αντί ιεραπόστολος του Χριστού, έγινα ιεραπόστολος της τέχνης της μουσικής». Πάμε, λοιπόν:

Ήταν, που λέτε, στον Βύρωνα (είναι ακόμη…) ένα ξωκλήσι, με ένα πηγάδι και έναν κηπάκο. Η Ανάληψη. Είμαστε τις αρχές του 20ού αιώνα.

Ο άνθρωπος που «έχει τα κλειδιά» και υπογράφει όλα τα έγγραφα είναι ένας ιδιοκτήτης μικρού καταστήματος με δερμάτινα είδη, στην οδό Αγίου Μάρκου 15-17, ονόματι Ιωάννης Μητρόπουλος.

Με μια δρασκελιά στο χρόνο, βρισκόμαστε στο σήμερα. Στο πολύτιμο αρχείο της Μονής Σίμωνος Πέτρας στο Άγιον Όρος, ένας μοναχός, ο πατέρας Ελισαίος (κατά κόσμον Γούλας), σπουδαγμένος στην Θεολογική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, περνάει κάθε ιστορικό έγγραφο για τον ναΐσκο της Ανάληψης του Βύρωνα στο κομπιούτερ της μονής.

Το όνομα Ιωάννης Μητρόπουλος - και γενικά το όνομα Μητρόπουλος - έρχεται και επανέρχεται μπροστά στα μάτια του. Τον προκαλεί να το ψάξει. Ενώ στα χέρια του φτάνει, με παραίνεση του – αφοσιωμένου συλλέκτη ηχογραφημάτων του Δημήτρη Μητρόπουλου και ποιητή της Δισκογραφίας του – Στάθη Αρφάνη, η ογκώδης βιογραφία του μαέστρου από τον Γουίλιαμ Ρ.Τρότερ, υπό τον τίτλο «Ιεροφάντης της Μουσικής» (εκδ. Ποταμός).

Εντοπίζοντας κοινά σημεία του Μητρόπουλου των καταγραφών του με τον μεγάλο μαέστρο, ο πατέρας Ελισαίος αποφασίζει να κάνει ολόκληρη (επιστημονική) έρευνα και στη συνέχεια μεταπτυχιακό, με επιβλέποντα τον αείμνηστο καθηγητή Δογματικής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, μουσικό και θεολόγο Χρυσόστομο Σταμούλη.

Η πρώτη – τεκμηριωμένη πλέον – σύνδεση που προέκυψε από την έρευνα είναι με τον διεθνή μαέστρο, Δημήτρη Μητρόπουλο, που έφτασε στον κολοφώνα της δόξας του να καθοδηγεί την περίφημη Φιλαρμονική Ορχήστρα της Νέας Υόρκης σε μουσικά «θαύματα». Ο Ιωάννης ήταν ο πατέρας του μαέστρου. Και από δίπλα, σε όλα τα έγγραφα, ο αδελφός του Νικόλαος Μητρόπουλος, ο Σιμωνοπετρίτης μοναχός πατέρας Νείλος. Ο θείος του Δημήτρη Μητρόπουλου.

Κρατηθείτε, όμως, διότι αυτή είναι μόνον η πρώτη από τις πολλές συνδέσεις με πρόσωπα της Ορθοδοξίας, αλλά και της λογοτεχνίας και του κινηματογράφου. Μια σειρά από σχέσεις που όλες έχουν κεντρικό πρόσωπο το μεγάλο μαέστρο, τον οποίο ο αμερικανικός μουσικός κόσμος μνημόνευσε και τίμησε (αντίθετα με την Ελλάδα – καταθέτει το παράπονό του ο π. Ελισσαίος) με έκδοση 69 CD των ηχογραφήσεών του στην Αμερική (με την Ορχήστρα της Μινεάπολης και τη Φιλαρμονική της Νέας Υόρκης) για την Columbia και την CBS.

Η έρευνα του πατέρα Ελισαίου έφτασε να τυπωθεί από τις Εκδόσεις Εν πλω, υπό τον τίτλο «Επίγευση αγιότητας. Δημήτρης Μητρόπουλος, η σχέση του μεγάλου μαέστρου με πνευματικές μορφές της Ορθοδοξίας».

Μόλις δε, έχει μεταφραστεί στα αγγλικά από το Ορθόδοξο Κολλέγιο Holy Cross της Βοστώνης και θα κυκλοφορήσει σύντομα. Ενώ ο π. Ελισσαίος ξεκινάει στη Θεολογική του ΑΠΘ μεταδιδακτορικό με θέμα «Ο Δημήτρης Μητρόπουλος ανάμεσα στον ανατολικό και το δυτικό Χριστιανισμό».

Χάρη στην πολύτιμη συμβολή του και στην εκτενή του έρευνα, μπορούμε να βουτήξουμε σε ένα άγνωστο κομμάτι ιστορίας, με κεντρικό πρόσωπο το διεθνή μας μαέστρο και συνθέτη.

Κομμάτι, που φωτίστηκε για πρώτη φορά, παγκοσμίως, και εξηγεί, σκιαγραφώντας τις απαρχές του, την ασκητική ζωή του Δημήτρη Μητρόπουλου. Αλλά και πολλά από τα – αόριστα, μέχρι σήμερα – λεγόμενά του, την εποχή της ωριμότητάς του (λίγο πριν το θάνατό του από καρδιακό επεισόδιο, πάνω στο πόντιουμ, στη Σκάλα του Μιλάνου, το 1960), όταν πλέον είχε κατακτήσει υψηλό επίπεδο πνευματικότητας. Πέρα από τις μουσικές κορυφές…

Ο αγαπημένος του σταυρός, που φορούσε συνεχώς – και στην φωτογράφηση του αμερικανικού περιοδικού «Life», το 1946 (με μαγιό, κάτι που τού στοίχισε τη θέση αρχιμουσικού στη Συμφωνική Ορχήστρα της Βοστώνης)…

Το κομποσκοίνι που για να το φέρει από το καμαρίνι, άφησε κάποτε, για λίγα λεπτά, το πόντιουμ σε συναυλία του στο περίφημο Κάρνεγκι Χολ της Νέας Υόρκης…

Η εικόνα της Παναγίας, που τής άναβε καντηλάκι στο καμαρίνι του…

Ίσως και ο μεγάλος επιτραπέζιος σταυρός του στις φωτογραφίες του για την αμερικανική επιθεώρηση «Time»…

Όλα βρίσκουν τη θέση και την εξήγησή τους, τεκμηριωμένα με ιστορικά έγγραφα, επιστολές, καταγραφές, ονόματα και άγνωστα μέχρι σήμερα στοιχεία.

Καταδεικνύουν δε όλα αυτά και τη συνάντηση και σχέση του Δημήτρη Μητρόπουλου – και της οικογένειάς του – με ούτε έναν, ούτε δύο, αλλά τέσσερις (!) Αγίους της Ελληνορθόδοξης Εκκλησίας.

Πρώτος, ο Άγιος Νεκτάριος Αιγίνης (θυμάστε την ταινία «Ο άνθρωπος του θεού»;), κατά κόσμον Αναστάσιος Κεφαλάς.

Έπειτα, ο Όσιος (Άγιος, που είναι και μοναχός) Ιερώνυμος Σιμωνοπετρίτης ο Μικρασιάτης – κατά κόσμον Ιωάννης Διακογιώργης. Βασικός εξομολόγος στην Ανάληψη του Βύρωνα (σημείο μηδέν σε τούτη την αφήγηση) όταν συκοφαντήθηκε και εξορίστηκε από την αγιορείτικη Μονή Σίμωνος Πέτρας. Η οποία είναι και βασικό, κοινό, τοπόσημο σε αυτήν την πολυπρόσωπη, άγνωστη ιστορία.

Στην ίδια «αγία» χορεία, ο Άγιος Νικόλαος Πλανάς, που λειτουργούσε στο Ναό του Αγίου Προφήτη Ελισσαίου, στο Μοναστηράκι. Όπου έψελνε ο μοναχός Νείλος, θείος του Δημήτρη Μητρόπουλου, Νικόλαος, μαζί με τον κοσμοκαλόγερο Σκιαθίτη πεζογράφο Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη και το διηγηματογράφο Αλέξανδρο Μωραϊτίδη (ο οποίος εκοιμήθη ως μοναχός Ανδρόνικος).

Tέταρτος, ο Άγιος (ή όσιος) Σάββας ο νέος, ο εν Καλύμνω, αγαπημένος μαθητής και συντρέχτης στην ασθένεια του Αγίου Νεκταρίου. Όπως πνευματικό τέκνο του Αγίου Νεκταρίου ήταν και ο πατέρας Νείλος – Νικόλαος Μητρόπουλος. Τον Άγιο Σάββα εν Καλύμνω βρίσκουμε επίσης στην Ανάληψη του Βύρωνα.

Θείος του Ιωάννη Μητρόπουλου ήταν και ο Αρχιεπίσκοπος Πατρών και Ηλείας Ιερόθεος (Μητρόπουλος), που γνωρίστηκε ως αρχιμανδρίτης με τον Άγιο Νεκτάριο, όταν εξορίστηκε στην Πάρο.

Άλλη ιστορία εδώ: Το «Σκάνδαλο των Σιμωνιακών», το 1875, που αφορούσε το χρηματισμό υπουργών από τρεις Μητροπολίτες! Οι πολιτικοί καταδικάστηκαν, αλλά οι κληρικοί που αποκάλυψαν το σκάνδαλο εξορίστηκαν…

Εξορισμένος ο πατέρας Ιερόθεος, έγινε ιεροκήρυκας. Έτσι τον άκουσε, στο Μεσολόγγι, ο Χαρίλαος Τρικούπης, που τού πρότεινε να γίνει Αρχιεπίσκοπος Πατρών και Ηλείας (θυμίζω ότι τότε ήταν αρχιεπισκοπές οι σημερινές μητροπόλεις και Μητροπολίτης ο νυν Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος).

Όταν το 1903 εκοιμήθη ο πατέρας Ιερόθεος, τη σορό του, που μεταφέρθηκε με τρένο από την Αθήνα στην Πάτρα, συνόδευσε μαζί με την οικογένεια Μητρόπουλου και ο Άγιος Νεκτάριος, τότε διευθυντής της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής Σχολής (στο Χαλάνδρι).

Τα ανθρωποκεντρικά έργα και ημέρες του Αρχιεπίσκοπου Πατρών και Ηλείας Ιερόθεου έζησε από κοντά και ο – άλλοτε βοσκός στο Σκουροχώρι Ηλείας – Σπύρος Π.Σκούρας. Ο Έλληνας που έμελλε να ταράξει τα κινηματογραφικά ύδατα στο Χόλιγουντ, ως πρόεδρος της πολύφερνης εταιρείας κινηματογραφικών παραγωγών 20th Century Fox.

Ο Σκούρας συναντήθηκε αργότερα (στη δεκαετία του ’50) στη Νέα Υόρκη με το Δημήτρη Μητρόπουλο. Εκεί που ο μαέστρος «ήταν κεράκι αναμμένο στο κέντρο του Μανχάταν», όπως το θέτει ο π. Ελισαίος, αναφερόμενος στην πνευματικότητα και ασκητικότητα του μαέστρου.

Οι δυο τους συναντήθηκαν και με τον περίφημο δημοσιογράφο, θεατράνθρωπο, διευθυντή του Βασιλικού Θεάτρου, της Εθνικής Λυρικής Σκηνής και του Εθνικού Ιδρύματος Ραδιοφωνίας, Κωστή Μπαστιά.

Ο Μπαστιάς είχε πάει στα νιάτα του στο Άγιον Όρος, έπειτα έγινε καθολικός, στη συνέχεια δήλωνε άθεος. Μετά τη συνάντηση στη Νέα Υόρκη, μού λέει ο συγγραφέας της «Επίγευσης αγιότητας» π. Ελισαίος, μεταστράφηκε στην Ορθοδοξία.

Λίγα χρόνια πριν από αυτή τη συνάντηση, ο μέγας συνθέτης Ιγκόρ Στραβίνσκι δήλωνε πως είχε μιλήσει με το Δημήτρη Μητρόπουλο «για την Ορθόδοξη Εκκλησία και έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για την συλλογή του από εικόνες»…

Που είμασταν, όμως; Στην εξόδιο ακολουθία του Ιερόθεου. Αυτό πυροδοτεί μια παράλληλη ιστορία. Με σπουδές νομικών και γαλλικών, ιδιαίτερα μορφωμένος στην εποχή του, ο Νικόλαος Μητρόπουλος αποφασίζει να στραφεί στη μοναστική ζωή.

Συγκατοικεί με τον Κωνσταντίνο Ζερβάκο, με τον οποίο κινούν για το Άγιον Όρος, συλλαμβάνονται από Οθωμανούς στη Θεσσαλονίκη και γλιτώνουν.

Όμως, όπως είχε προβλέψει πριν την αποχώρησή τους ο Άγιος Νεκτάριος, μόνον ο Νικόλαος Μητρόπουλος ή πατέρας Νείλος φτάνει στο Περιβόλι της Παναγιάς.

Ο δεύτερος μετονομάζεται σε Φιλόθεο (Ζερβάκο) και καταλήγει ιερομόναχος στη Μονή Ζωοδόχου Πηγής στη Λογγοβάρδα της Πάρου, όπου εκοιμήθη ως ηγούμενός της. Υπήρξε δε και πνευματικός του Κωστή Μπαστιά.

Να μην ξεχάσουμε ένα ακόμη σημαντικό πρόσωπο σε αυτή την ιστορία, που μοιραζόταν με την οικογένεια Μητρόπουλου, όχι μόνον τη συγγένεια, αλλά και το οίκημα της οδού Αγίου Μάρκου 15-17, όπου και το κατάστημα του Ιωάννη Μητρόπουλου. Προτού ο πατέρας του μαέστρου φτιάξει το σπίτι τους στο Φάληρο, όπου και φιλοξένησε μετά το 1922 αρκετούς πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία.

Το πρόσωπο αυτό, είναι ο αρχιμανδρίτης και ιεροκήρυκας Ευσέβιος Ματθόπουλος, ιδρυτής της Αδελφότητας Θεολόγων «Η Ζωή».

Πάμε, λοιπόν, πίσω στις αρχές του 20ού αιώνα στην Ανάληψη, που σήμερα βρίσκεται μέσα στο Πρότυπο Πάρκο του Δήμου Βύρωνα, μπροστά στην οδό Γ.Γενηματά.

Το ξωκλήσι, με επίβλεψη των οικογενειών (με κοινές ρίζες στην Αρκαδία) Μητρόπουλου και Ματθόπουλου, πέρασε στην αγιορείτικη Μονή Σίμωνος Πέτρας, ως μετόχι. Με «διαχειριστή» τον Ιωάννη Μητρόπουλο και την δέσμευση από πλευράς της μονής ότι μοναχοί της θα λειτουργούν εκεί και θα εξομολογούν, κατά το τυπικόν του Αγίου Όρους.

Ήταν το «υπέροχο μοναστήρι», το οποίο ανέφερε δίχως να κατονομάσει ποτέ ο Δημήτρης Μητρόπουλος. Εκεί όπου μόνασε, ως γραμματέας της μονής πρώτα και της Ιεράς Κοινότητας του Αγίου Όρους στο τέλος, και εκοιμήθη (έπασχε χρόνια από φυματίωση) στα 40 του χρόνια ο θείος του, πατέρας Νείλος.

Ο άνθρωπος που συνέβαλε, ως νομικός, στη δημιουργία καταστατικού χάρτη στο «Περιβόλι της Παναγιάς». Και του οποίου την πολύτιμη βιβλιοθήκη κληρονόμησε ο Δημήτρης Μητρόπουλος.

Όταν ο τελευταίος έμενε σε ένα σπιτάκι, στην οδό Όθωνος, στο Σύνταγμα, που του είχαν παραχωρήσει ο ποιητής και πεζογράφος Κωνσταντίνος Ουράνης και η σύζυγός του Ελένη μετά την κοίμηση του π. Νείλου, ο ηγούμενος της Μονής Σίμωνος Πέτρας, Ιωαννίκιος, έστειλε με τον (μετέπειτα Άγιο) Ιερώνυμο το σταυρουδάκι – με τμήμα του Τιμίου Σταυρού – στο Δημήτρη Μητρόπουλο. Το ίδιο σταυρουδάκι που φωτογράφησε αργότερα η αμερικανική επιθεώρηση «Life».

«Προέρχομαι από οικογένεια κληρικών. Όταν ήμουν παιδί και είχα σχολικές διακοπές, πήγαινα στο Άγιον Όρος. Ήμουν τόσο ενθουσιασμένος από το περιβάλλον και όλη αυτή η ιδέα του ερημίτη άγγιζε πολύ την καρδιά μου. Έτσι εκείνα τα χρόνια ήμουν βέβαιος πως κάποια μέρα θα γινόμουν κι εγώ μοναχός», εξομολογούνταν στο ραδιοσταθμό NDR του Αμβούργου, το 1959, ο Δημήτρης Μητρόπουλος. Ένα χρόνο πριν τον «αφήσει» η κουρασμένη του καρδιά.

«Ο πατέρας μου ήταν επιχειρηματίας και στο τέλος της ζωής του έγινε μοναχός. Βέβαια δεν ήμουν απολύτως σύμφωνος με την ιδέα αυτή του ασκητή. Ουσιαστικά ήθελα να γίνω ιεραπόστολος. Αυτό ήταν πράγματι το ιδανικό μου. Και δεν ξέρω πώς κατάφερε η μοίρα και, αντί ιεραπόστολος του Χριστού, έγινα ιεραπόστολος της Τέχνης της Μουσικής».

Ήταν σαν να προσπαθούσε ο ίδιος να κουμπώσει τις άγνωστες, πνευματικές, ψηφίδες της ζωής του και να τις αφήσει παρακαταθήκη στο διεθνή μουσικό κόσμο, ο οποίος τελικά τον κέρδισε.

Από την πληθώρα νέων στοιχείων, που φέρνει στο φως η έρευνα του πατέρα Ελισαίου, θα κρατήσω για το φινάλε μια στιχομυθία, με τον φίλο της οικογένειας Μητρόπουλου, Άγιο Νεκτάριο. Η οποία, ίσως, μάς εξηγεί περισσότερο γιατί, τελικά, δεν έγινε ιεραπόστολος…

Ο Άγιος Νεκτάριος ήταν τότε εξομολόγος του θείου του, π. Νείλου και διευθυντής της Ριζαρείου. Ήταν η εποχή που ο Άγιος έγραφε ένα από τα πολύ γνωστά του ποιήματα - ύμνους, «Αγνή Παρθένε Δέσποινα» (το οποίο έχει αποδοθεί πλέον έως και στα αφρικανικά σουαχίλι).

Οι δικοί του, λοιπόν, παρακίνησαν το νεαρό Δημήτρη Μητρόπουλο να πάει να μιλήσει στο Νεκτάριο για όσα τον δονούσαν. Για τη θέλησή του να μονάσει. Και για την αγάπη του στη Μουσική.

Ας αναπλάσουμε το διάλογο:

«Δεν μπορώ να έχω και τη μουσική στο κελί μου;», ρωτάει ο Μητρόπουλος.«Δεν επιτρέπει τη χρήση ενόργανης μουσικής η Ορθοδοξία», απαντά ο ιερωμένος.«Δεν μπορώ να έχω ούτε ένα τόσο δα αρμόνιο στο κελί μου;»«Όχι».

Η συνέχεια είναι γραμμένη στην παγκόσμια μουσική ιστορία…

Εικόνα: O Άγιος Νεκτάριος, ο Δημήτρης Μητρόπουλος και ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, με φόντο το αγιορείτικο μετόχι της Αναλήψεως, στον Βύρωνα – σύνθεση για μια αρχική δημοσίευση στο Protagon (CreativeProtagon/Getty Images/Wikipedia).

ΠΗΓΗ