Η προοπτική αυτή ήταν αφόρητα τρομακτική για εκείνον. Μια δεκαετία νωρίτερα, είχε γλιτώσει οριακά τη θανατική ποινή επειδή διάβαζε απαγορευμένα βιβλία και αντ' αυτής καταδικάστηκε σε τέσσερα χρόνια καταναγκαστικών έργων στη Σιβηρία. Σε μια στιγμή απόγνωσης, συμφώνησε να πουλήσει τα δικαιώματα μιας έκδοσης των συλλογικών έργων του στον εκδότη Φιόντορ Στελόφσκι, έναντι 3.000 ρουβλίων (περίπου 80.000 δολάρια σε σημερινή αξία).
Στο πλαίσιο της συμφωνίας, ο Ντοστογιέφσκι έπρεπε να παραδώσει ένα νέο μυθιστόρημα, τουλάχιστον 175 σελίδων, έως τις 13 Νοεμβρίου του επόμενου έτους. Εάν έχανε την προθεσμία, θα έχανε ταυτόχρονα και όλα τα δικαιώματα επί του έργου του, τα οποία θα μεταβιβάζονταν στον Στελόφσκι επ’ αόριστον. Μόνο μετά την υπογραφή ανακάλυψε ότι ο εκδότης του ήταν ένας πονηρός εκμεταλλευτής που είχε αγοράσει τα χρέη του αδελφού του σχεδόν δωρεάν, μόνο και μόνο για να τον εκβιάσει.
Η Εμφάνιση της Άννας και η Μάχη με τον Χρόνο
Εξοργισμένος αλλά ανήμπορος να αντιδράσει νομικά, ο Ντοστογιέφσκι αφοσιώθηκε στην ολοκλήρωση του «Έγκλημα και Τιμωρία», αμελώντας το νέο μυθιστόρημα που χρωστούσε: τον «Παίκτη». Όταν έφτασε ο Οκτώβριος του 1866, τον κυρίευσε πανικός, καθώς έπρεπε να γράψει ένα ολόκληρο βιβλίο μέσα σε μόλις τέσσερις εβδομάδες. Οι φίλοι του πρότειναν να γράψουν εκείνοι τμήματα της ιστορίας κι εκείνος απλώς να τα επιμεληθεί, όμως ο Ντοστογιέφσκι αρνήθηκε, θεωρώντας ανέντιμο να βάλει την υπογραφή του σε ξένο κόπο.
Στις 15 Οκτωβρίου, αναζήτησε τη βοήθεια μιας στενογράφου. Του συστήθηκε η εικοσάχρονη Άννα Γκριγκόριεβνα Σνίτκινα, μια από τις ελάχιστες φοιτήτριες που είχαν καταφέρει να ολοκληρώσουν αυτό το απαιτητικό πρόγραμμα σπουδών. Για την Άννα, η πρόταση ήταν συγκλονιστική: ο Ντοστογιέφσκι ήταν ο αγαπημένος συγγραφέας του μακαρίτη του πατέρα της και η ίδια είχε μεγαλώσει με τα έργα του.
Την επόμενη μέρα, παρουσιάστηκε στο σπίτι του ακριβώς στις έντεκα και μισή. Παρά την αρχική νευρικότητα του συγγραφέα, η συνεργασία τους ξεκίνησε αμέσως. Εκείνος υπαγόρευε, εκείνη έγραφε στενογραφικά και το βράδυ μετέγραφε το κείμενο καθαρογραμμένο στο σπίτι της. Κατά τη διάρκεια των 25 ημερών που ακολούθησαν, οι συνεδρίες τους διακόπτονταν από τσάι και συζητήσεις. Ο Ντοστογιέφσκι, γοητευμένος από το φωτεινό πνεύμα και τη συμπόνοια της, άρχισε να την αποκαλεί τρυφερά «γκολούμπτσικ» (μικρό περιστέρι).
Η Ευτυχία που δεν μπορούσε να αναγνωρίσει
Σε ένα διάλειμμα, ο Ντοστογιέφσκι της εξομολογήθηκε τις θλίψεις του παρελθόντος του. Όταν η Άννα τον ρώτησε γιατί δεν μιλάει ποτέ για τις ευτυχισμένες στιγμές του, εκείνος απάντησε: «Ευτυχισμένος; Δεν έχω νιώσει ακόμη καμία ευτυχία. Τουλάχιστον όχι αυτή που ονειρεύτηκα. Ακόμη την περιμένω». Δεν γνώριζε πως η ευτυχία αυτή στεκόταν ήδη μπροστά του.
Η τελευταία υπαγόρευση έγινε στις 10 Νοεμβρίου. Με τη βοήθεια της Άννας, ο Ντοστογιέφσκι πέτυχε το ακατόρθωτο: τελείωσε το μυθιστόρημα σε 26 ημέρες. Όταν όμως η εργασία ολοκληρώθηκε, συνειδητοποίησε ότι η παρουσία της Άννας είχε γίνει το φως της ζωής του. Η προοπτική να μην την ξαναδεί τον συνέτριβε.
Μια Πρόταση Γάμου μέσω της Μυθοπλασίας
Στις 20 Νοεμβρίου, την κάλεσε στο σπίτι του με το πρόσχημα να του δώσει τη γνώμη της για ένα «νέο μυθιστόρημα». Της περιέγραψε έναν ήρωα που του έμοιαζε απόλυτα: έναν ηλικιωμένο, άρρωστο και χρεωμένο καλλιτέχνη, ο οποίος ερωτεύεται μια νεαρή κοπέλα, την Άνια.
«Τι θα μπορούσε να δώσει αυτός ο άντρας σε μια ζωντανή, νέα κοπέλα;» τη ρώτησε με τρεμάμενη φωνή. «Θα ήταν δυνατόν να τον ερωτευτεί αληθινά; Φανταστείτε ότι αυτός ο καλλιτέχνης είμαι εγώ. Τι θα απαντούσατε;» Η Άννα, βλέποντας το εσωτερικό του μαρτύριο, του απάντησε: «Θα απαντούσα ότι σε αγαπώ και θα σε αγαπώ σε όλη μου τη ζωή».
Η Κληρονομιά ενός Μεγάλου Έρωτα
Παντρεύτηκαν στις 15 Φεβρουαρίου 1867 και έμειναν μαζί μέχρι τον θάνατό του, 14 χρόνια αργότερα. Η Άννα δεν ήταν μόνο σύντροφός του, αλλά και ο άνθρωπος που έσωσε την οικονομική του υπόσταση. Μελέτησε την αγορά του βιβλίου και κατέστησε τον Ντοστογιέφσκι τον πρώτο αυτοεκδοθέντα συγγραφέα στη Ρωσία, δημιουργώντας ένα εθνικό «brand».
Στα απομνημονεύματά της, η Άννα έγραψε πως το μυστικό του γάμου τους ήταν ο σεβασμός στην ελευθερία του άλλου: «Ήμασταν άνθρωποι με εντελώς διαφορετική κατασκευή και απόψεις. Όμως κανένας μας δεν προσπάθησε να αναμειχθεί στην ψυχή του άλλου ή να την αλλάξει. Με κοίταζε σαν έναν βράχο στον οποίο μπορούσε να στηριχτεί και να ξεκουραστεί. Αυτό μας επέτρεψε να ζήσουμε με τη μεγαλύτερη ευτυχία που είναι δυνατόν να έχουν οι άνθρωποι στη γη».
Και εκείνος, ένας από τους βαθύτερους ανατόμους της ανθρώπινης ψυχής, θα της πει κάποτε:
«Είσαι η μόνη γυναίκα που με κατάλαβε ποτέ».
……………………………………...
Είναι μια από τις πιο συγκλονιστικές και αληθινές στιγμές στην ιστορία της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Στις 28 Ιανουαρίου 1881, λίγες ώρες πριν αφήσει την τελευταία του πνοή, ο Ντοστογιέφσκι ζήτησε από την Άννα να του διαβάσει την παραβολή του Ασώτου από το Ευαγγέλιο που είχε μαζί του από τα χρόνια της Σιβηρίας.
Όταν τελείωσε η ανάγνωση, την κοίταξε στα μάτια και της είπε αυτά τα λόγια που έμειναν στην ιστορία:
«Να ξέρεις, Άννα, σε αγάπησα με πάθος και δεν σε πρόδωσα ποτέ, ούτε καν με τη σκέψη μου».
Γιατί αυτή η δήλωση έχει τεράστια σημασία:
• Η Λύτρωση από τους Δαίμονες: Ο Ντοστογιέφσκι ήταν ένας άνθρωπος που σε όλο του το έργο εξερεύνησε τα πιο σκοτεινά βάθη της ανθρώπινης αμαρτίας, της προδοσίας και της λαγνείας. Το γεγονός ότι στο τέλος της ζωής του ένιωθε αυτή την απόλυτη καθαρότητα απέναντι στη γυναίκα του, ήταν για εκείνον η μεγαλύτερη πνευματική του νίκη.
• Η Άννα ως το «Λιμάνι» του: Όπως είδαμε στην ιστορία του ‘’Παίκτη’’, ο Ντοστογιέφσκι ήταν ένας άνθρωπος γεμάτος πάθη (τζόγος, χρέη, επιληψία). Η Άννα ήταν ο μοναδικός άνθρωπος που τον αποδέχτηκε ολοκληρωτικά. Αυτή η «πίστη» του, ακόμη και στη σκέψη, ήταν ο τρόπος του να της πει ότι εκείνη ήταν ολόκληρος ο κόσμος του.
• Η Ψυχολογική Ακρίβεια: Για έναν συγγραφέα που πίστευε ότι η αμαρτία ξεκινά από τη σκέψη (κάτι που ανάλυσε βαθιά στους Αδελφούς Καραμάζοφ), η διαβεβαίωση ότι ούτε η σκέψη του δεν "παραστράτησε", είναι η ύψιστη τιμή που θα μπορούσε να αποδώσει σε μια γυναίκα.
Η απάντηση της Άννας
Η Άννα Γκριγκόριεβνα δεν ξαναπαντρεύτηκε ποτέ, αν και ήταν μόνο 35 ετών όταν εκείνος πέθανε. Αφιέρωσε τα υπόλοιπα 37 χρόνια της ζωής της στην επιμέλεια των έργων του και στη διατήρηση της μνήμης του. Όταν τη ρωτούσαν γιατί δεν παντρεύτηκε ξανά, απαντούσε με το γνωστό της χιούμορ αλλά και τη βαθιά της πίστη:
«Μετά τον Ντοστογιέφσκι, με ποιον να παντρευτώ; Με τον Τολστόι;»
Αυτή η τελευταία του φράση είναι το κλείσιμο ενός κύκλου που άνοιξε με μια υπαγόρευση σε 26 ημέρες και έκλεισε με μια αιώνια πίστη. Είναι η απόδειξη ότι, παρά το σκοτάδι που μπορεί να κουβαλάει ένας άνθρωπος, η αφοσίωση μπορεί να τον κρατήσει όρθιο μέχρι το τέλος.
Τα γνωρίζουμε όλα αυτά με μεγάλη ακρίβεια επειδή η Άννα Γκριγκόριεβνα Ντοστογιέφσκαγια άφησε πίσω της ένα εξαιρετικά πολύτιμο και λεπτομερές υλικό. Λειτούργησε ως η «βιογράφος» της κοινής τους ζωής, και χωρίς τα δικά της γραπτά, η εικόνα μας για τον εσωτερικό κόσμο του Ντοστογιέφσκι θα ήταν πολύ πιο φτωχή.
Συγκεκριμένα, υπάρχουν δύο βασικές πηγές:
1. Τα Απομνημονεύματα (Reminiscences): Πρόκειται για το βασικό της βιβλίο (στα ρωσικά: Vospominaniya), το οποίο έγραψε αργότερα στη ζωή της. Σε αυτό περιγράφει με κάθε λεπτομέρεια τη γνωριμία τους, τις 26 ημέρες της συγγραφής του «Παίκτη», την πρόταση γάμου, τις οικονομικές τους δυσκολίες, αλλά και τις τελευταίες του στιγμές. Είναι ένα από τα πιο τρυφερά και ειλικρινή κείμενα που έχουν γραφτεί ποτέ για τη ζωή ενός μεγάλου δημιουργού.
2. Το Ημερολόγιο του 1867: Η Άννα κρατούσε ημερολόγιο σε στενογραφία κατά τη διάρκεια του μήνα του μέλιτος και των πρώτων χρόνων της ζωής τους στην Ευρώπη. Αυτό το ημερολόγιο είναι συγκλονιστικό γιατί καταγράφει την καθημερινή πάλη του Ντοστογιέφσκι με το πάθος του για τη ρουλέτα, τις κρίσεις επιληψίας του και τις μεταπτώσεις της ψυχολογίας του. Η Άννα το αποκρυπτογράφησε και το δημοσίευσε πολύ αργότερα, προσφέροντας μια ακατέργαστη ματιά στην πραγματικότητα της ζωής τους.
Γιατί θεωρούνται τόσο αξιόπιστα; Η Άννα δεν προσπάθησε να «αγιοποιήσει» τον σύζυγό της. Κατέγραψε τα ελαττώματά του, τις αδυναμίες του και τις δύσκολες στιγμές τους με μια σχεδόν επιστημονική ακρίβεια (λόγω της εκπαίδευσής της στη στενογραφία), αλλά πάντα μέσα από το πρίσμα μιας βαθιάς, αδιαπραγμάτευτης αγάπης.
Μάλιστα, μετά τον θάνατό του, ίδρυσε ένα τμήμα στο Κρατικό Ιστορικό Μουσείο αφιερωμένο στον Ντοστογιέφσκι και εξέδωσε τα «Άπαντά» του, φροντίζοντας να μην χαθεί ούτε μια λέξη από την κληρονομιά του.
Όλα όσα συζητήσαμε προέρχονται από αυτές τις πηγές, οι οποίες έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες (και στα ελληνικά κυκλοφορούν τα «Απομνημονεύματα» της) και αποτελούν το «ευαγγέλιο» για όποιον θέλει να καταλάβει τον άνθρωπο πίσω από τα μεγάλα μυθιστορήματα.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου