ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ Ή ΔΙΑΣΚΟΤΙΣΜΟΣ;

  Οποίος μελετά ιστορία θα έχει διαπιστώσει σε πολλές περιπτώσεις ότι δεν κινείται πάντοτε προς το φως αλλά πολλές φορές κινείται προς εκείνο που κάθε εποχή ονομάζει «φως» και ακριβώς εκεί ελλοχεύει ο μεγάλος κίνδυνος. Διότι όταν το φως αποκόπτεται από την αλήθεια, όταν παύει να είναι μέθεξη και γίνεται ιδεολογία, τότε μετατρέπεται σε δύναμη αλλοίωσης. Έτσι συνέβη και με τον ευρωπαϊκό Διαφωτισμό ένα ιστορικό ρεύμα που γεννήθηκε ως αντίδραση, ωστόσο αυτοανακηρύχθηκε καθολική σωτηρία που πολέμησε την πλάνη, έτσι αντί γι'αυτό θεμελίωσε μια νέα που επαγγέλθηκε την ελευθερία και εγκατέστησε έναν ακόμη χειρότερο αόρατο και πολύ πιο ύπουλο δεσποτισμό.

 Ο Διαφωτισμός φυσικά και δεν υπήρξε καρπός της ελληνικής σκέψης, ούτε φυσική της συνέχιση όπως είθισται κάποιοι αδαείς και ημιμαθείς να παπαγαλίζουν αλλά προϊόν εσωτερικής κρίσης της δυτικής Ευρώπης της κατάρρευσης του σχολαστικισμού, της σύγκρουσης παπισμού και προτεσταντισμού, της αποτυχίας της Δύσης να συνθέσει φιλοσοφία και θεολογία. Εκεί όπου η Ανατολή διέσωσε τη δυναμική σύνθεση του ελληνικού λόγου με τη χριστιανική αποκάλυψη, η Δύση βίωσε τη θεολογία ως εξουσία και τη φιλοσοφία ως υπηρέτριά της και δυστυχώς όταν αυτό το σχήμα κατέρρευσε, η φιλοσοφία αντί να απελευθερώσει μας εκδικήθηκε.

Έτσι γεννήθηκε ο Διαφωτισμός όχι ως αναζήτηση της σοφίας, αλλά ως αυτονόμηση της γνώσης από το ήθος και τον σκοπό. Η λογική αποσπάστηκε από την αρετή και αναγορεύθηκε σε αυτάρκη κριτή των πάντων. Η ελευθερία αποσπάστηκε από την τελεολογία και περιορίστηκε στο δικαίωμα της επιλογής.Έτσι ο άνθρωπος, από πρόσωπο εν σχέσει, μετατράπηκε σε μονάδα με αξιώσεις.

 Η διακήρυξη ότι ο Διαφωτισμός επανέφερε την αρχαιότητα δεν αντέχει σε καμία σοβαρή ιστορική έρευνα. Ο Αριστοτέλης, ο Πλάτων, οι Στωικοί, ουδέποτε έπαψαν να μελετώνται ούτε στη Δύση ούτε στην Ανατολή. Εκείνο όμως που έπαψε ήταν η κατανόησή τους μέσα στο οντολογικό τους πλαίσιο. Οι Διαφωτιστές προσέλαβαν την αρχαία σκέψη αποσπασματικά, απογυμνωμένη από το ηθικό και μεταφυσικό της βάθος, και τη χρησιμοποίησαν ως νομιμοποιητικό εργαλείο της ανερχόμενης αστικής τάξης και της "εργαλειακής επιστήμης".

 Για τον Έλληνα φιλόσοφο, η παιδεία δεν ήταν κατάρτιση αλλά μεταμόρφωση,δεν στόχευε στο «πώς», αλλά στο «πώς πρέπει»,εν κατακλείδι δεν παρήγαγε απλά χρήσιμους ανθρώπους, αλλά σπουδαίους. Ο Διαφωτισμός, αντιθέτως, μετέτρεψε τη γνώση σε δύναμη και τη δύναμη σε μέτρο αλήθειας. Έτσι, το θεωρείν κατέρρευσε στο πράττειν και εντέλει το πράττειν περιορίστηκε στο ωφέλιμο.

Ακόμη βαθύτερη βέβαια υπήρξε η σύγκρουση με τη χριστιανική παράδοση. Ο Διαφωτισμός δεν στράφηκε εναντίον μιας στρεβλής θεολογίας αυτό θα ήταν σαφώς θεμιτό αλλά εναντίον της ίδιας της υπερβατικής αναφοράς του ανθρώπου. Υπό την επίδραση της προτεσταντικής ηθικής, όπου η σωτηρία εκκοσμικεύθηκε σε επιτυχία και η χάρη ταυτίστηκε με την αποτελεσματικότητα, η πίστη εκλήφθηκε ως υποκειμενικό συναίσθημα και η Εκκλησία ως κοινωνικός θεσμός.

Η Ανατολική Πατερική Παράδοση, που έβλεπε τη σωτηρία ως θέωση και την αλήθεια ως βίωμα, αγνοήθηκε πλήρως. Το άκτιστο Φως των Ευαγγελίων βαπτίστηκε «σκοταδισμός», όχι προφανώς επειδή ήταν σκοτάδι, αλλά επειδή δεν ήταν ελέγξιμο και έτσι, η Δύση αντικατέστησε το μυστήριο με τη μέθοδο και τη μετάνοια με την πρόοδο.

Το ακόμη τραγικότερο όμως είναι ότι αυτό το πνεύμα δεν έμεινε στη Δύση. Μέσω της εκπαίδευσης, της θεολογίας, της κρατικής οργάνωσης και της πολιτισμικής εξάρτησης, εισχώρησε και στον ορθόδοξο κόσμο. Ακόμη και μέσα στην Εκκλησία. Βλέπουμε σήμερα Ιερείς και θεολόγους, επηρεασμένους από τον ορθολογισμό και την προτεσταντική ηθική, να αρχίζουν να μεταφράζουν την πίστη σε ψυχολογικούς όρους, τη σωτηρία σε αυτοβελτίωση, την πνευματική καθοδήγηση σε συμβουλευτική.Ο πνευματικός πατέρας πλέον σε πολλές περιπτώσεις αντικαταστάθηκε από τον life coach,η μετάνοια από την αυτοεκτίμηση και η άσκηση από τη διαχείριση συναισθημάτων.

 Αντί να δείχνουν τον δρόμο της κάθαρσης, της φωτίσεως και της θέωσης, συχνά μιλούν τη γλώσσα της αγοράς και της αυτοπραγμάτωσης.Με αυτό τον τρόπο, αντί να ελευθερώνουν, συγχέουν,αντί να θεραπεύουν, προσαρμόζουν,αντί να οδηγούν στο μέτρο, ενισχύουν το εγώ, έτσι αναπότρεπτα στη σύγχρονη εποχή, ο καρπός αυτού του δια-σκοτισμού είναι ο άνθρωπος χωρίς αναφορά. Ένας άνθρωπος που θεοποιεί το εγώ του και απολυτοποιεί τον ορθολογισμό του, αλλά αδυνατεί να απαντήσει στο γιατί υπάρχει. Ένας άνθρωπος που διεκδικεί τα πάντα, αλλά δεν γνωρίζει πια τι οφείλει. Ένας άνθρωπος ελεύθερος από τα πάντα, εκτός από τον εαυτό του.

 Τέλος και πιο σημαντικό η απομάκρυνση από τα πατροπαράδοτα ήθη, τα έθιμα, την κοινοτική ζωή και το ασκητικό ήθος της Ελληνορθόδοξης παράδοσης δεν αποτελεί πρόοδο αλλά πλήρη αποκοπή και κάθε αποκοπή οδηγεί σε μαρασμό. Διότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να ζήσει χωρίς ρίζες, ούτε να φωτιστεί χωρίς μέτρο.

Ίσως λοιπόν ήρθε η ώρα να ειπωθεί ρητά και κατηγορηματικά ότι ο Διαφωτισμός δεν ήταν καθολικό φως αλλά ιστορική αντίδραση που αυτοανακηρύχθηκε σωτηρία.Ειδικότερα για τον ελληνικό και μετέπειτα Ελληνορθόδοξο κόσμο, που έδωσε το φως της φιλοσοφίας και το βίωμα της θεώσεως, δεν υπήρξε ποτέ αναγκαιότητα παρά μόνο πρόκληση αλλοίωσης.Η επιστροφή δεν είναι στο παρελθόν αλλά στην αλήθεια του μέτρου.Εκεί όπου η λογική υπηρετεί τη σοφία,
η ελευθερία υπηρετεί το αγαθό και ο άνθρωπος παύει να είναι θεός του εαυτού του για να γίνει ξανά πρόσωπο εν φωτί.
Στυλιανός Καβάζης

Η «Αλήθεια» του Διαφωτισμού απογυμνωμένη από το μυστήριο και περιβαλλόμενη από το τεχνητό φως της αυτονόμησης.Στο εμβληματικό μέτωπο της Εγκυκλοπαίδειας του Ντιντερό, η Φιλοσοφία και η Λογική αφαιρούν τα καλύμματα της Αλήθειας, όχι για να τη φανερώσουν ως μέθεξη και βίωμα, αλλά για να την καταστήσουν διαχειρίσιμη, μετρήσιμη και υποκείμενη στον ανθρώπινο έλεγχο.Ένα φως που υπόσχεται αποκάλυψη, αλλά εγκαινιάζει τη ρήξη της γνώσης από το ήθος, της ελευθερίας από το τέλος και αναπόδραστα του ανθρώπου από το μέτρο.