Ὁ Ἅγιος Ἱεροεθνομάρτυς Ἰάκωβος Ἀρχατζικάκης ὁ ἐν Βουτζᾶ τῆς Σμύρνης

Ὁ Ἅγιος Ἱεροεθνομάρτυς Ἰάκωβος Ἀρχατζικάκης ὁ ἐν Βουτζᾶ τῆς Σμύρνης†28-8-1922.Ἑορτάζει στὶς 13 Σεπτεμβρίου.

Μνήμη τοῦ Ἁγίου ἐνδόξου νέου Ἱερομάρτυρος Ἰακώβου Ἀρχατζικάκη, τοῦ ἐκ Ζήρου Σητείας καὶ ἐν Βουτζὰ τῆς Σμύρνης σταυρωθέντος καὶ πεταλωθέντος καὶ μαρτυρικῶς τελειωθέντος.

Ἡ μνήμη του τιμᾶται στὶς 13 Σεπτεμβρίου 2026, τὴν πρώτη Κυριακὴ πρὸ τῆς Ὑψώσεως τοῦ Τιμίου Σταυροῦ μαζὶ μὲ τὸν Ἅγιο Χρυσόστομο Σμύρνης καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ ἀναιρεθέντες κληρικοὺς καὶ λαϊκούς.

Ὁ Ἅγιος Μεγαλομάρτυρας καὶ Ἐθνοϊερομάρτυρας Ἰάκωβος Ἀρχατζικάκης ὁ τελευταῖος ἐφημέριος τοῦ Βουτζὰ τῆς Σμύρνης τὸν Αὔγουστο τοῦ 1922 βίωσε ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ φριχτὰ βασανιστήρια ποὺ θὰ μποροῦσε νὰ φανταστεῖ ἀνθρώπινος νοῦς. Τὸν πετὰλωσαν στὰ χέρια καὶ στὰ πόδια, τὸν σέρνανε στοὺς δρόμους τοῦ Βουτζά, τὸν χτύπαγαν καὶ στὸ τέλος τὸν σταύρωσαν… καὶ σὰ νὰ μὴν ἔφτανε αὐτό τοῦ κάρφωσαν στὸ μέτωπο καρφιὰ σχηματίζοντας τὸ σχῆμα τῆς ἡμισελήνου.

Ὁ Ἀρχιμανδρίτης Ἰάκωβος Γεωργίου Ἀρχατζικάκης ἀναμφίβολα θεωρεῖται μιὰ ἀπὸ τὶς σημαντικότερες πνευματικὲς φυσιογνωμίες τῆς Σητείας. Συμπατριώτης ἑνὸς ἀπὸ τοὺς ἑπτὰ σοφοὺς τῆς ἀρχαιότητος, τοῦ Μύσωνος καὶ τοῦ μεγάλου μας ἐπικοῦ ποιητῆ Βιτσέντζο Κορνάρου, ὑπῆρξε ἀγωνιστὴς τῆς ἐλευθερίας, τῆς παιδείας καὶ τῆς εὐσέβειας.

Γεννήθηκε στὶς 20 Ἰουλίου τοῦ 1872 στὸ χωριὸ Ζῆρος τῆς Σητείας καὶ ἦταν ἕνα ἀπὸ τὰ 8 παιδιὰ τοῦ Γιώργη καὶ τῆς Εἰρήνης Ἀρχατζικάκη (4 ἀγόρια: Κωνσταντῖνος, Ἐμμανουήλ, Νικόλαος καὶ Ἰάκωβος καὶ 4 κορίτσια: Μαριγώ, Χρυσάνθη, Στεφανία, Ἑλένη). Τὸ ἀρχικὸ ὄνομα τῆς οἰκογένειας ἦταν Παπαδάκη ἀλλὰ μετονομάστηκαν ἔτσι ἀπὸ τοὺς χωριανοὺς γιὰ νὰ τοὺς ξεχωρίζουν, ὅταν στὸ πατρογονικό τους σπίτι φύτρωναν πολλοὶ «ἀρχατζίκοι» (μυρώνια) καὶ ὁ παπποῦς κι ὁ πατέρας του ποὺ ἀρέσκοντο νὰ τὰ τρῶνε στὴ σαλάτα τους, ἔκανε τοὺς χωριανοὺς νὰ λένε «τὸ σπίτι τοῦ ἀρχάτζικα» ἀντὶ τὸ σπίτι τοῦ Παπαδάκη, κι ἔτσι τοὺς ἔμεινε τὸ παρανόμι.

Τὸ 1907 χειροτονεῖται πρεσβύτερος λαμβάνοντας καὶ τὸ ὀφίκιο τοῦ Ἀρχιμανδρίτη καὶ κηρύσει τὸν λόγο τοῦ Θεοῦ ἀπὸ ἄμβωνος. Τὸ 1908 ἐγείρεται θέμα τῶν ἀραβόφωνων ὀρθοδόξων καὶ ὁ Ἀρχατζικάκης μὲ τὸν Μέλ. Μεταξάκη καὶ ἄλλους 135 κληρικοὺς καταθέτουν πράξη ἀποδοχῆς τῆς ἀποκηρύξεως τοῦ Πατριάρχη Ἱεροσολύμων Δαμιανοῦ.

Ξεσπᾶ πόλεμος μεταξύ τῶν Ἁγιοταφιτῶν τοῦ Πατριαρχείου, καὶ τῶν ἀραβόφωνων τῆς Παλαιστίνης, ἐνῷ οἱ νεότουρκοι ὑποκινοῦν τοὺς ἀραβόφωνες καὶ τὴν Ρωσικὴ «Παλαιστίνια ἑταιρεία» κατὰ τῶν ὀρθοδόξων Ἁγιοταφιτῶν προσπαθῶντας σὰν πλήξουν τὴν αὐτοτέλεια τοῦ Πατριαρχείου Ἱεροσολύμων, οἱ ὁποῖοι τότε ζήτησαν τὴν συνδρομὴ τῆς Σμύρνης. Ἡ ἑλληνορθόδοξη ἀδελφότητα Σμύρνης ἔστειλε 300 πιστοὺς νὰ ἐνισχύσουν τὴ θέση τοῦ Πατριαρχείου. Ἔτσι ὁ Ἰάκωβος Ἀρχατζικάκης μπαίνει στὸ στόχαστρο τῶν Νεότουρκων φανατικῶν μουσουλμάνων.

Ἡ προσωπικότητα καὶ οἱ δραστηριότητες τοῦ Ἀρχιμανδρίτη Ἀρχατζικάκη γίνονται γνωστὲς καὶ ἐκτὸς Ἱεροσολύμων κι αὐτὸ ἐνοχλεῖ τὸν Πατριάρχη ὁ ὁποῖος δὲν ξεχνᾶ τὴν ἀπόπειρα καθαιρέσεως του καὶ ἡ διάστασις τους μεγενθύνεται. Μὲ τὸ σουλτανικὸ βεράτιο (προνόμιο) ποὺ τοῦ ἔδινε ἡ συμφωνία τοῦ Χάτι Χουμαγιοὺν ἐξορίζει τὸν Ἰάκωβο, τὸν Ματθία Παυλίδη, τὸν Μελέτιο Μεταξάκη καὶ τὸν Χρυσόστομο Παπαδόπουλο. Οἱ δυὸ πρῶτοι μεταβαίνουν στὴν Σμύρνη ὅπου ὁ Παυλίδης ἐγκαθίσταται στὸ χωριὸ Ναζλί, ἐνῷ ὁ Ἰάκωβος στὴν Ἔφεσσο καὶ τὴν ἴδια χρονιὰ προσλαμβάνεται ἱεροδιάκονος τῆς Μητρόπολης.

Τὸ 1917 ὁ ἴδιος ζητᾶ νὰ ὑπηρετήσει στὴν Σμύρνη ἔστω καὶ ὡς ἱερέας καὶ ἐγκαθίσταται στὸ ἀρχοντικὸ προάστειο τοῦ Βουτζὰ (Μπουτζά). Ὁ Βουτζὰς ἕνα προάστειο τῆς Σμύρνης 8 χιλ. βορειοανατολικά, μὲ ἔντονο τὸ ἑλληνικὸ στοιχεῖο ἕλκει τὸν Ἀρχιμανδρίτη ποὺ πιστεύει πὼς θὰ μπορέσει νὰ προσφέρει ἐκεῖ τὸ θεάρεστο ἔργο του. Διοικητικὰ ὁ Μπουζὰς ἀνῆκε στὸν καζὰ (ὑποδιοίκηση) Σμύρνης καὶ ἀποτελοῦσε ἕδρα ναχιγιὲ (δήμου). Οἱ δήμαρχοι οἱ μουχτάριδοι (ἐνοριάρχες) καὶ οἱ ἀζάδες (πάρεδροι ποὺ ἦταν κυρίως Ἕλληνες καὶ λιγότερο Λεβαντίνοι ἢ Τοῦρκοι) ἀποτελοῦσαν τὴν διοικητικὴ δομὴ τῆς πόλης.

Στὸ προάστειο αὐτὸ κατοικοῦν καὶ ἀρκετοὶ Κρῆτες ἀλλὰ καὶ συγγενεῖς του καὶ ἴσως εἶναι ὁ λόγος ποὺ τὸ ἐπέλεξε. Γίνεται σύντομα ἀποδεκτὸς ἀπὸ τὴν ἑλληνικὴ παροικία καὶ ἀρχίζει νὰ διδάσκει ὡς ἱερατικὸς προϊστάμενος (μὲ ἀνάθεση ἀπὸ τὸν Μητροπολίτη Σμύρνης Ἀμβρόσιο) καὶ διευθυντής τοῦ ἀρρεναγωγείου του Βουτζὰ καὶ νὰ ἱερουργεῖ στὴν ἐκκλησία τοῦ Ἁγίου Ἰωάννη Προδρόμου.

Σύντομα ἀρχίζει δράση φιλανθρωπική, κοινωνικὴ ἀλλὰ καὶ Ἐθνική, ἐκτὸς ἀπὸ Ἱερατικὴ καὶ μαθησιακή. Καταφέρνει νὰ συσπειρώσει τοὺς Χριστιανούς, νὰ σφυρηλατήσει τὴ Χριστιανικὴ εὐσέβεια καὶ νὰ φλογίσει τὸ ἐθνικὸ φρόνημα τῶν ἤδη καταπιεσμένων Ἑλλήνων ἀπὸ τοὺς Νεότουρκους καὶ τὶς ἀπειλές τους.

Ἡ συμβολή του εἶναι καταλυτικὴ στὴν ἄμυνα τῆς περιοχῆς, στὶς στρατιωτικὲς ἐπιχειρήσεις. Φλάμπουρο λευτεριᾶς τὸ ράσο του τὸ χαρακτηρίζουν οἱ ἱστορικοί. Τὰ ἀνδραγαθήματα του ἀκολουθοῦν καὶ τὴν ἑπόμενη χρονιὰ ποὺ ὑπηρετεῖ ἀκόμη καὶ ὡς στρατιωτικὸς ἱερέας στὰ ἑλληνικὰ στρατεύματα ποὺ πολεμοῦν στὴ Μ. Ἀσία, ἀλλὰ καὶ ὡς Ἐκκλησιαστικὸς Σύνδεσμος στὴν προσπάθεια ἀντίστασης μὲ κοινωνικὴ καὶ ὑλικὴ ὑποστήριξη στὸν ἀγῶνα. Ἡ δράση του ὅμως δὲν περνᾶ ἀπαρατήρητη, ἔχει γίνει καρφὶ στὸ μάτι τῶν Τούρκων ποὺ ζητοῦν ἀφορμὴ νὰ τὸν χαλάσουν. Ὡς νέος Παπαφλέσσας κινδυνεύει ἀλλὰ ὁ Ἀρχιμανδρίτης Ἰάκωβος Ἀρχατζικάκης πρωτοστατεῖ, καὶ παρίσταται σὲ κάθε ἐθνικὴ κίνηση, δὲν ὑποχωρεῖ. Ἔτσι θὰ τὸν βρεῖ ἡ εἴσοδος τῶν Τούρκων στὴν πόλη του.

Εἶναι 28 Αὐγούστου, 10 Σεπτεμβρίου μὲ τὸ Νέο Ἡμερολόγιο ὅταν οἱ Τοῦρκοι μπῆκαν στὴν ἐκκλησία του. Ἐκεῖνος ἂν καὶ τὸν προειδοποίησαν δὲν θέλησε νὰ τὸ σκάσει, δὲν θέλησε νὰ ἐγκαταλείψει τὸ ποίμνιο του. Δέχτηκε πολλὲς πιέσεις Ἑλλήνων καὶ ξένων πολιτικῶν καὶ θρησκευτικῶν παραγόντων νὰ φύγει, μὰ δὲν τό ‘κανε.
Ἔμεινε ἐκεῖ καὶ ὑπέστη τὰ φρικτότερα βασανιστήρια, ὡς ἄλλος Δασκαλογιάννης. Τὸν συνέλαβαν, τὸν κακοποίησαν βάναυσα, τὸν ἔσυραν πάνω σὲ κυβόλιθους, τὸν καταμάτωσαν κι ὕστερα τὸν καλίγωσαν. Τοῦ κάρφωσαν πέταλα στὶς φτέρνες τῶν ποδιῶν καὶ στὸ μέτωπο καὶ τὸν περιέφεραν ἀτιμωτικὰ στὰ κακοτράχαλα σοκάκια τῆς πόλης.
Σύμφωνα μὲ μαρτυρίες καθ' ὅλη τὴ διάρκεια τοῦ βασανισμοῦ του μιὰ λέξη φώναζε συνέχεια: «Παναγιά μου! Παναγιά μου!...». Κι ἀφοῦ ἔβγαλαν ὅλη τὴ μανία τοὺς πάνω στὸ καταματωμένο καὶ μωλωπισμένο κορμί του μὲ ραβδισμούς, τὸν σταύρωσαν καὶ τὸν κρέμασαν στὴν πόρτα τοῦ Ἄγγλου Γκόρτον. Οἰκία παλιᾶς οἰκογένειας τοῦ Βουτζά. Ξεψύχησε μέσα σὲ ἀβάσταχτους, σὲ φρικτοὺς πόνους. Τὸ μαρτυρικό του σῶμα σύρθηκε πάνω στὰ αἱματοβαμμένα καλντερίμια καὶ ἔπειτα ρίχτηκε σὲ ἕναν ὑπόνομο. Δὲν ἐπέτρεψαν ποτὲ νὰ τὸ πάρει κάποιος νὰ τὸ θάψει.

Μαζὶ του μαρτύρησε, γδάρθηκε ζωντανὸς κι ὁ πρωτανηψιὸς του Κωνσταντῖνος Νικολάου Ἀεράκης, γιὸς τῆς ἀδελφῆς του Στεφανίας, ὁ ὁποῖος ὑπηρετοῦσε στὸν Ἑλληνικὸ στρατὸ καὶ κατὰ τὴν ἄταχτη ὑποχώρηση τους κατέφυγε στὴ Σμύρνη κοντὰ στὸ θεῖο του. Τὸν συνέλαβαν ὅμως οἱ Τσέτες καὶ εἶχε αὐτὸν τὸν μαρτυρικὸ θάνατο.
Ἡ ἐκκλησία μας ἀνακήρυξε Νεομάρτυρα τὸν γενναῖο αὐτὸ Σητειακὸ Λόγιο /Ἀρχιμανδρίτη Ἰάκωβο Ἀρχατζικάκη. Προτομή του στήθηκε ἀπὸ τὸν Σύλλογο Μικρασιατῶν Ποντίων καὶ Ἀρμενίων Σητείας στὸν περίβολο τοῦ Ι. Ναοῦ τοῦ Ἁγ. Ἰωάννη στά «Λιβάδια» της Σητείας.

Ἀπολυτίκιον.Ἦχος πλ. α΄. Τὸν συνάναρχον λόγον
«Ἐν μετώπῳ σφραγῖδα περιπαιζόμενον φέροντα, οἴμοι ἀρτίως ἀντὶ Τιμίου Σταυροῦ ἡμισέληνον, Ἰάκωβον, τιμήσωμεν, Ἱερομάρτυρα στερρόν, ἐν Βουτζὰ περιφανῶς ἀθλήσαντα Σμυρνοις ὕμνοις ὡς τὸν Θεὸν δυσωπούντα ὑπὲρ ἡμῶν τὸν πολυευσπλαγχνον».

Μεγαλυνάριον
«Χαίροις ἰερόαθλε θαυμαστέ, Ζήρου της Σητείας ἐγκαλώπισμα ἱερόν, χαίροις ὁ σφραγίσας ἐν τῷ Βουτζὰ τῆς Σμύρνης Ἰάκωβε σοῖς ἄθλοις ἱερωσύνην σου».

πηγή