H Λειτουργία της Μετανοίας

Οσίου Πετρωνίου Ἱερομονάχου, Δικαίου τῆς Ἱερᾶς Σκήτης Τιμίου Προδρόμου

Ἡ σωματική μετάνοια, τό σκύψιμο τῆς κεφαλῆς μέχρι τό ἔδαφος, εἶναι τό ὁρατό σημεῖο τῆς μετανοίας: μέ τό σκύψιμο ἐξομολογούμεθα τήν πτῶση μας στήν ἁμαρτία, τήν κατάσταση τῆς παρακμῆς στήν ὁποίαν εὑρισκόμεθα. 

Μέ τό ἀνασήκωμα δείχνουμε τήν θέλησή μας νά ὑψωθοῦμε, νά λυτρωθοῦμε ἀπό τήν ἁμαρτία, νά ἀναγεννηθοῦμε ψυχικά. 

 Ἀλλά ἡ λέξις μετάνοια (μετά-νοια) σημαίνει καί ἀναγέννηση τοῦ νοῦ, ἀλλαγή, πρᾶξις μετασχηματισμοῦ τοῦ ἁμαρτωλοῦ ἀνθρώπου στόν νέον ἄνθρωπο, πνευματικοποίησις πού συντελεῖται μέ τήν μετάνοια.

Νά, συνεπῶς, τί θαυμαστό πρᾶγμα δείχνει αὐτή ἡ πρακτική τῆς προσευχῆς τοῦ ἁγίου Ἐφραίμ συνοδευομένη ἀπό μετάνοιες: ὅ,τι λέγουμε μέ τό στόμα στήν προσευχή, τό κάνουμε ταυτόχρονα καί μέ τό σῶμα, μέ ὅλη μας τήν ὕπαρξη δηλαδή. Ἀναγνωρίζουμε τήν ἁμαρτωλότητά μας καί πέφτουμε ταπεινά στό ἔδαφος, ἀλλά ἀνασηκωνόμαστε ἀμέσως, δείχνοντας τήν ἐπιθυμία μας γιά γρήγορη διόρθωση.
Εἶναι σάν νά λέγουμε στόν Χριστό: «Κύριε, ξέχασε, πῶς ἔχω πέσει καί πόσο ἀχρεῖος εἶμαι δοῦλος τῶν παθῶν καί ἀποξενωμένος ἀπό Σένα καί ὅλο μου τό σῶμα! Ἀλλά, δέν θέλω νά μείνω ἔτσι. Εἶμαι δικός Σου. Σῶσον με καί κάνε με κατοικία τοῦ Ἁγίου Σου Πνεύματος!»

ΤΙΣ γονυκλισίες (μετάνοιες) νά μήν τίς ἀφήνεις...

  ΤΙΣ γονυκλισίες (μετάνοιες) νὰ μὴν τὶς ἀφήνεις· γιατί μὲ τὸ γονάτισμα εἰκονίζεται ἡ πτῶση στὴν ἁμαρτία, καὶ φανερώνεται ὅτι κατὰ κάποιο τρόπο ἐξομολογούμαστε.

  Καὶ μὲ τὴν ἀνόρθωση (τὸ σήκωμα) συμβολίζεται ἡ μετάνοια καὶ ὑποδηλώνεται ἡ ὑπόσχεση ζωῆς σύμφωνα μὲ τὴν ἀρετή. 

 Κάθε γονυκλισία νὰ γίνεται μὲ τὴ νοερὰ ἐπίκληση τοῦ Χριστοῦ ἔτσι ὥστε προσπέφτοντας στὸν Κύριο μὲ τὴν ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα, νὰ κάνεις τὸ Θεὸ τῶν ψυχῶν καὶ τῶν σωμάτων εὐδιάλλακτο.

 Ἂν ἀκόμη καὶ κάποιο ἀθόρυβο ἔργο κάνεις μὲ τὰ χέρια σου μαζί μὲ τὴν κατὰ διάνοια προσευχή, γιὰ νὰ ἀποκρούσεις τὸν ὕπνο καὶ τὴ ῥαθυμία, κι αὐτὸ συντελεῖ στὸν ἀσκητικὸ ἀγῶνα.

Ἁγίου Θεολήπτου Φιλαδελφείας

(Φιλοκαλία τῶν Ἱερῶν Νηπτικῶν.Τόμος Δ΄, σ. 11, 6-14. Ἔκδ. Ἀστήρ).

πηγή

Τίς γονυκλισίες (μετάνοιες) νά μήν τίς ἀφήνεις...

 Τίς γονυκλισίες (μετάνοιες) νά μήν τίς ἀφήνεις· γιατί μέ τό γονάτισμα εἰκονίζεται ἡ πτώση στήν ἁμαρτία, καί φανερώνεται ότι κατά κάποιο τρόπο ἐξομολογούμαστε.

 Καί μέ τήν ἀνόρθωση (το σήκωμα) συμβολίζεται ἡ μετάνοια καί ὑποδηλώνεται ἡ ὑπόσχεση ζωῆς σύμφωνα μέ τήν ἀρετή. 

 Κάθε γονυκλισία νά γίνεται μέ τή νοερή ἐπίκληση τοῦ Χριστοῦ ἔτσι ώστε προσπέφτοντας στον Κύριο μέ τήν ψυχή καί τό σῶμα, να κάνεις τό Θεό τῶν ψυχῶν καί τῶν σωμάτων εὐδιάλλακτο. 

Αν ἀκόμη καί κάποιο ἀθόρυβο έργο κάνεις μέ τά χέρια σου μαζί μέ τήν κατά διάνοια προσευχή, γιά νά ἀποκρούσεις τόν ύπνο καί τή ραθυμία, κι αυτό συντελεῖ στόν άσκητικό αγώνα.

Ἀγίου Θεολήπτου Φιλαδελφείας

(Φιλοκαλία των Ιερών Νηπτικών. Τόμος Δ΄, σ. 11, 6-14. Ἐκδ. ἀστήρ).

πηγή

Όταν δε γονατίζουμε, ούτε μπροστά στο Θεό!...

Κυριακή της Πεντηκοστής («γονυκλισίας»)

Η Ορθοδοξία, ό,τι πιο φωτεινό και απελευθερωτικό έχει εμφανιστεί ποτέ στη γη (το γράφω σε πείσμα εκείνων που τη θεωρούν μισαλλόδοξη και σκοτεινή), για να περάσει στους ανθρώπους το μήνυμα της ελευθερίας, θεσμοθέτησε κάτι πολύ παράξενο: εκατό μέρες το χρόνο (περίπου το ένα τρίτο του έτους), όπου ο άνθρωπος καλείται να μη γονατίζει όταν απευθύνεται στο Θεό, αλλά να στέκεται μπροστά Του και να προσεύχεται ενώπιος ενωπίω!

Οι μέρες αυτές είναι: κάθε Κυριακή (το έτος έχει 52) και οι 50 μέρες από την Κυριακή του Πάσχα μέχρι την Κυριακή της Πεντηκοστής (περίοδος του πεντηκοσταρίου). Το θέσπισμα αυτό (να μη γονατίζουμε κατά τις μέρες αυτές) προέρχεται ήδη από την αρχή του χριστιανισμού και μαρτυρείται το 2ο αιώνα από τον άγιο Ειρηναίο της Λυών (για τις Κυριακές) και το 325 μ.Χ. από την Α΄ Οικουμενική Σύνοδο (για την περίοδο του πεντηκοσταρίου).
Έτσι, όλες αυτές τις μέρες, τις αφιερωμένες στην ανάσταση του Χριστού, οι χριστιανοί απευθύνονται στο Θεό όρθιοι και όχι γονατιστοί: σαν ελεύθεροι άνθρωποι και όχι σαν δούλοι.

Το μήνυμα της Εκκλησίας είναι σαφές και ταιριάζει με τις πολλές αναφορές του αποστόλου Παύλου στην ελευθερία: «ο Χριστός μας ελευθέρωσε», «ο Θεός μας κάλεσε επ’ ελευθερία». Δεν είμαστε πια δούλοι, ούτε στα πάθη μας, ούτε στην αμαρτία, ούτε στο θάνατο, ούτε στο σατανά, ούτε στο θρησκευτικό νόμο, ούτε σε κανέναν άνθρωπο!!! (Για τη σχετική διδασκαλία του αποστόλου Παύλου, δες εδώ).
Σήμερα, κάτι τέτοιο θεωρείται αυτονόητο, αλλά σε εποχές δουλείας το μήνυμα ήταν εκπληκτικό – σκεφτείτε στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία, που είχε εκατομμύρια δούλους, αλλά και στην Τουρκοκρατία και στις άλλες περιόδους δουλείας των ορθόδοξων λαών κατά καιρούς, παλιές και νεότερες).

Έτσι, την Κυριακή της Πεντηκοστής, μετά τη λειτουργία, γίνεται ο εσπερινός που προετοιμάζει για τη γιορτή της Δευτέρας (του Αγίου Πνεύματος) και για πρώτη φορά απ’ το Πάσχα οι χριστιανοί (ιερείς και λαϊκοί) γονατίζουν και απευθύνουν στο Θεό τρεις πολύ σημαντικές προσευχές, για ζωντανούς και νεκρούς. (Ο εσπερινός αυτός ανήκει στο λειτουργικό κύκλο της Δευτέρας – και αρχικά γινόταν το βράδυ της Κυριακής – γι’ αυτό δεν ανατρέπει το ότι δεν γονατίζουμε τις Κυριακές).

Για τις μετάνοιες, να πούμε ένα δυο πράγματα:
Είναι γνωστό πως οι χριστιανοί συνηθίζουμε να προσευχόμαστε όχι μόνο όρθιοι, αλλά και γονατιστοί. Το γονάτισμα αυτό («μετάνοια»), που αποτελεί μια συμμετοχή του σώματος στην προσευχή (όπως συμμετέχει και στην απόχτηση της θείας χάριτος), είναι δείγμα ικεσίας. Τολμώ μάλιστα να πω πως δεν πρόκειται για προσκύνηση προς το Θεό, αλλά για ένδειξη εξουθένωσης, εξαιτίας της οποίας ο άνθρωπος δε μπορεί πια να στέκεται όρθιος, δεν αντέχει άλλο, και πέφτει στα γόνατα.

Αχ, αν γνώριζαν οι Χριστιανοί, πόσο ευεργετικές είναι οι μετάνοιες στην ψυχή και στο σώμα,

– Γέροντα πονάει το σώμα σας;
– Όχι, γιατί κάνω …πνευματική γυμναστική.
– Δηλαδή, Γέροντα;
– Μετάνοιες ευλογημένη! Βλέπεις οι κοσμικοί έχουν τη σουηδική γυμναστική και οι μοναχοί τις μετάνοιες. Οι κοσμικοί με τη γυμναστική κάνουν σώμα υγιεινό και οι μοναχοί με τις μετάνοιες κάνουν ψυχή και σώμα υγιέστατα. Οι καημένοι οι κοσμικοί δεν ξέρουν πόσο βοηθούν οι μετάνοιες, όχι μόνο στην υγεία της ψυχής, αλλά και στην υγεία του σώματος. Κάνουν καλό στα αρθριτικά, διώχνουν τη μαλθακότητα, διώχνουν και τις αφύσικες κοιλιές, σκορπούν γαλήνη και δίνουν μια λεβεντιά. Παράλληλα όμως δίνουν στον άνθρωπο τη δυνατότητα να ανέβει τα πνευματικά υψώματα των αρετών, όπως θα ανεβαίνει και τα υψώματα των βουνών με πολλή άνεση, χωρίς να λαχανιάζει.

  Οι μετάνοιες είναι απαραίτητες και για το νέο και για τον ηλικιωμένο και γι’ αυτόν που έχει σαρκικό πόλεμο και για τον απαλλαγμένο από τέτοιον πόλεμο.
Όποιος έχει δυνατή κράση, πρέπει να κάνει περισσότερες μετάνοιες από ένα φιλάσθενο, όπως και μια δυνατή μηχανή δουλεύει περισσότερο. Ιδιαίτερα τους νέους οι μετάνοιες τους βοηθούν να υποτάξουν τη σάρκα. Γι’ αυτό πάντοτε στους νέους λέω: «Να κάνετε όσο περισσότερες μετάνοιες μπορείτε και για τον εαυτό σας και γι’ αυτούς που είναι άρρωστοι, ή ηλικιωμένοι και δε μπορούν να κάνουν μετάνοιες.»

 Οι μετάνοιες είναι προσευχή, αλλά συγχρόνως είναι και άσκηση και βοηθούν περισσότερο από όλες τις άλλες πνευματικές ασκήσεις. Εκτός από το ξεκίνημα της πνευματικής μας μηχανής για την προσευχή φέρνουν και πολλά άλλα καλά. Το πρώτο από όλα είναι ότι προσκυνούμε ταπεινά το Θεό και Του ζητούμε το έλεός Του. Το δεύτερο καλό είναι ότι με τις μετάνοιες ταπεινώνεται η άγρια σάρκα και έρχεται η ηρεμία και η απάθεια της σαρκός. Και το τρίτο, μας δίνουν και την υγεία τη σωματική και έρχεται διπλή υγεία στον άνθρωπο.
Με τις μετάνοιες ζητούμε από το Θεό συγχώρηση και εκδηλώνουμε την ευγνωμοσύνη μας

– Γέροντα, επειδή δυσκολεύομαι να κάνω μετάνοιες δε μου αρέσουν.
– Όταν κάνεις μετάνοιες να σκέφτεσαι ότι είσαι μπροστά στο Θεό και Τον προσκυνάς κι έτσι θα αγαπήσεις τις μετάνοιες. Οι μετάνοιες για τον εαυτό μας, ή για τους συνανθρώπους μας είναι το κυριότερο εργόχειρο από όλα και με ατέλειωτη δουλειά, αρκεί κανείς να έχει φιλότιμο να εργασθεί στη μετάνοια.


– Γέροντα, βλέπω ότι καθώς τα χρόνια περνούν το κουράγιο λιγοστεύει και δε μπορώ να κάνω πολλές μετάνοιες.
– Είναι φυσικό, όσο περνάει η ηλικία οι σωματικές δυνάμεις να ελαττώνονται σιγά