Ενώ μέχρι τότε πρωτοστατούσαν στον αντιφασιστικό αγώνα, η ανάγκη διαφύλαξης της σοβιετογερμανικής φιλίας τα
ανάγκασε να υιοθετήσουν μια γραμμή παθητικότητας, ουδετερότητας ή και ανοιχτής καταδίκης της αμυντικής προσπάθειας των ίδιων των χωρών τους, τις οποίες
χαρακτήριζαν «μαριονέτες του αγγλογαλλικού ιμπεριαλισμού».
Αυτή η κοινή, διεθνής τροχιά απείχε από τις εθνικές πραγματικότητες και ανατράπηκε με απόλυτο και ταυτόχρονο τρόπο για ολόκληρη την ήπειρο μόνο την 22α Ιουνίου 1941, όταν η ναζιστική Γερμανία εισέβαλε στην ΕΣΣΔ, δίνοντας το σύνθημα για την καθολική μετάβαση των κομμουνιστών στην ένοπλη εθνική αντίσταση.
Ελλάδα (Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας - ΚΚΕ)
Η αρχική αντίδραση (Το Πρώτο Γράμμα):
Τον Οκτώβριο του 1940, αμέσως μετά την ιταλική εισβολή, ο φυλακισμένος γενικός γραμματέας του κόμματος, Νίκος Ζαχαριάδης, δημοσίευσε το περίφημο «πρώτο γράμμα» του. Με αυτό καλούσε τον ελληνικό λαό να πολεμήσει στο μέτωπο υπό την ηγεσία της δικτατορίας Μεταξά, χαρακτηρίζοντας τον πόλεμο εθνικοαπελευθερωτικό και αντιφασιστικό.
Η επέμβαση της Μόσχας και η εσωτερική σύγχυση:
Η γραμμή αυτή ήρθε σε πλήρη αντίθεση με τη διεθνή κατεύθυνση της Κομιντέρν, η οποία επέβαλλε τη διατήρηση του Συμφώνου
Μολότοφ-Ρίμπεντροπ. Λόγω της βαθιάς παρανομίας και της διάσπασης της ηγεσίας (Κεντρική Επιτροπή έναντι της ελεγχόμενης από την Ασφάλεια «Προσωρινής Διοίκησης»), το κόμμα περιήλθε σε ιδεολογικό χάος. Ο ίδιος ο Ζαχαριάδης
αναγκάστηκε να αναθεωρήσει με δεύτερο και τρίτο γράμμα.
Η έμπρακτη στάση και η ρητορική (1940–1941):
Η επίσημη «Καθαρή» Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΕ
ευθυγραμμίστηκε τελικά με τη Μόσχα, καταγγέλλοντας τον ελληνοϊταλικό πόλεμο ως «ιμπεριαλιστικό» και «τυχοδιωκτισμό του Μεταξά». Χαρακτήριζε τα ελληνικά στρατεύματα στην Αλβανία ως όργανα του βρετανικού ιμπεριαλισμού και ζητούσε
ξεχωριστή ειρήνη με την Ιταλία. Κατά τη γερμανική εισβολή τον Απρίλιο του 1941, το κόμμα παρέμενε διαλυμένο και απείχε από την οργάνωση ένοπλης άμυνας κατά των Ναζί.
Η αλλαγή:
Η καθολική στροφή σημειώθηκε την 22α Ιουνίου 1941, με την εισβολή του Χίτλερ στην ΕΣΣΔ. Λίγες ημέρες μετά, τον Ιούλιο του 1941, η 6η Ολομέλεια του ΚΚΕ κάλεσε σε καθολικό αντιφασιστικό αγώνα, γεγονός που οδήγησε στην ίδρυση του ΕΑΜ τον Σεπτέμβριο του 1941 και του ΕΛΑΣ στη συνέχεια, μετατρέποντας το κόμμα στην κυρίαρχη δύναμη της Εθνικής Αντίστασης.
Μεγάλη Βρετανία (Κομμουνιστικό Κόμμα Μεγάλης Βρετανίας - CPGB)
Η αρχική αντίδραση:
Τον Σεπτέμβριο του 1939, ο γενικός γραμματέας του κόμματος, Χάρι Πόλιτ, τάχθηκε υπέρ του πολέμου της Βρετανίας εναντίον της ναζιστικής Γερμανίας χαρακτηρίζοντάς τον «αντιφασιστικό αγώνα».
Η επέμβαση της Μόσχας:
Η Κομιντέρν παρενέβη αμέσως και επέπληξε την ηγεσία. Το κόμμα αναγκάστηκε να αποπέμψει τον Πόλιτ και να αλλάξει γραμμή μέσα σε λίγες ημέρες.
Η έμπρακτη στάση: Το βρετανικό κομμουνιστικό κόμμα ξεκίνησε μια έντονη αντιπολεμική εκστρατεία. Κατήγγειλε τη βρετανική κυβέρνηση, διοργάνωσε απεργίες σε πολεμικές βιομηχανίες και εξέδωσε μανιφέστο καλώντας σε «ειρήνη με τη Γερμανία», με αποτέλεσμα η βρετανική κυβέρνηση να απαγορεύσει την εφημερίδα τους (Daily Worker) το 1941 ως επιζήμια για την εθνική άμυνα.
Βέλγιο (Κομμουνιστικό Κόμμα Βελγίου - PCB)
Η έμπρακτη στάση:
Κατά τη γερμανική εισβολή και κατοχή του Βελγίου το 1940, το κόμμα ακολούθησε αυστηρά τη γραμμή της ουδετερότητας. Η επίσημη εφημερίδα τους (La Voix du Peuple) κυκλοφορούσε
νόμιμα με την έγκριση των ναζιστικών αρχών κατοχής.















