Η ''Πέτρα''και ο ''Λίθος'' στην Αγία Γραφή

 Η "πέτρα" και ο "λίθος" μπορεί σήμερα είναι συνώνυμα, στην αρχαιότητα όμως, αν και κινούνταν στο ίδιο σημασιολογικό πεδίο, δεν ταυτίζονταν σημασιολογικά: Ο "λίθος" είχε γενικότερη σημασία και δήλωνε τη συγκεκριμένη ύλη σε αντίθεση με άλλες, π.χ. σε αντίθεση με την ύλη του ξύλου, ενώ η "πέτρα" δήλωνε κυρίως μεγάλου μεγέθους λίθο ο οποίος, λόγω του μεγάλου του βάρους και όγκου, χρησίμευε ως σταθερό, ασάλευτο και ασφαλές θεμέλιο, πάνω στο οποίο μπορούσε να στηρίζεται μεγάλο οικοδόμημα. Πέτρα επίσης ήταν και ο βράχος (!).

Τη σημασία του θεμελίου έχει στο γνωστό απόσπασμα από το Κατά Ματθαίον όπου ο Χριστός δηλώνει στον μαθητή του Σίμωνα "σὺ εἶ Πέτρος, καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρᾳ οἰκοδομήσω μου τὴν ἐκκλησίαν (Ματθ. 16:18). Ο Σίμων πλέον θα αποκαλείται μόνιμα Πέτρος.

Αλλά πέτρα δεν είναι μόνο ο Πέτρος, πέτρα είναι και ο Ίδιος ο Χριστός, σύμφωνα με το Α΄ Κορινθ. 10:4 (εδώ ως βράχος): "ἔπινον γὰρ ἐκ πνευματικῆς ἀκολουθούσης πέτρας, ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός". (Γίνεται αναφορά στο συμβάν που περιγράφεται στο παλαιοδιαθηκικό βιβλίο της Εξόδου [Έξ. 17:5-6], όπου ο Μωυσής, μετά από εντολή του Θεού, χτυπάει έναν συγκεκριμένο βράχο, από τον οποίο βγήκε νερό για να πιει ο λαός. Αναφορά στο ίδιο γεγονός γίνεται και στους Ψαλμούς: "διέῤῥηξε πέτραν ἐν ἐρήμῳ καὶ ἐπότισεν αὐτούς" [Ψαλμ. 77:15]).

Η πέτρα ως ασάλευτο θεμέλιο, που αντιστέκεται σθεναρά και αποτελεσματικά σε όλες τις καιρικές συνθήκες, δηλώνεται και στο Ματθ. 7:24-25:

Εν νεκροῖς ἐλεύθερος ❞(λέξεις & φράσεις της εκκλησιαστικής γλώσσας)

Μια αινιγματική φράση του εξαψάλμου
❝ προσελογίσθην μετὰ τῶν καταβαινόντων εἰς λάκκον·
ἐγενήθην ὡς ἄνθρωπος ἀβοήθητος ἐν νεκροῖς ἐλεύθερος ❞
(Ψαλ. 87,5)
(μετάφρ.)
«Λογίστηκα μαζι με αυτούς που κατεβαινουν στον λάκκο
Έγινα αβοήθητος, ελεύθερος μέσα στους νεκρούς»

Δύο εικόνες σε έναν στίχο:

«Καταβαίνοντες εἰς λάκκον»
Ο λάκκος — το στεγνό πηγάδι, ο βόθρος χωρίς νερό — είναι κλασική εβραϊκή εικόνα για τον Άδη και τον θάνατο, που απαντά κατ' επανάληψη στους Ψαλμούς, στον Ησαΐα, στον Ιεζεκιήλ. Δεν είναι τυχαία η επιλογή του λάκκου αντί για κάποια άλλη εικόνα θανάτου: ο λάκκος είναι τόπος απόλυτης αφωνίας και ερημιάς. Και αυτό μοιάζει με ρητορικό όπλο του ψαλμωδού προς τον Θεό: λίγους στίχους αργότερα ρωτάει τον Θεό : ❝ μὴ διηγήσεταί τις ἐν τάφῳ τὸ ἔλεός σου; ❞ (87,11)
Δεν μπορώ να σε δοξολογήσω από τον λάκκο, άρα: κάνε κάτι τώρα, όσο ακόμα είμαι εδώ....

«Ἐν νεκροῖς ἐλεύθερος»
Εδώ κρύβεται ένα μικρό αριστούργημα. Ενώ στην ελληνική μας αντίληψη, η ελευθερία είναι αγαθό, στο εβραϊκό πρωτότυπο η μεταφραζόμενη ως «ελεύθερος» λέξη chofshi (חָפְשִׁי) έχει πολύ πιο συγκεκριμένο νομικό περιεχόμενο: είναι ο «απελεύθερος», ο δούλος που απελευθερώθηκε — αυτός που έπαυσε να ανήκει στον κύριό του, που η σχέση του μαζί του διακόπηκε.
Σε μια γλώσσα και σκέψη όπου η φράση «δούλος του Θεού» δηλώνει σχέση εξάρτησης και αφοσίωσης προς τον Θεό, το «ἐλεύθερος ἐν νεκροῖς» στην πραγματικότητα δεν είναι ελευθερία αλλά εγκατάλειψη.

❝ Αἱ ψόαι μου ἐπλήσθησαν ἐμπαιγμάτων❞

❝ αἱ ψόαι μου ἐπλήσθησαν ἐμπαιγμάτων❞
(λέξεις & φράσεις της εκκλησιαστικής γλώσσας)

Κατά λέξη: «τα λαγόνια μου γέμισαν εμπαιγμούς».
Ηχεί τόσο παράξενο, αλλά και γι' αυτό τόσο ποιητικό και βαθυστόχαστο.. Τι ακριβώς υπάρχει εδώ;; Μια εντελώς διαφορετική ανθρωπολογία.

✔Ο στίχος είναι μετάφραση από τα εβραϊκά — και πίσω του κρύβεται μια ολόκληρη διαφορετική αντίληψη για τον άνθρωπο. Η εβραϊκή ποίηση δεν διαθέτει αφηρημένο ψυχολογικό λεξιλόγιο· ό,τι εμείς λέμε με έννοιες, εκείνη το λέει με όργανα του σώματος:
✔ η σκέψη εδρεύει στην καρδιά — ❝ εἶπεν ἄφρων ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ ❞
✔ η συνείδηση και η επιθυμία στους νεφρούς — ❝ ἐτάζων καρδίας καί νεφρούς❞
✔ η αγωνία στα κόκκαλα — ❝ ἐταράχθη τά ὀστᾶ μου ❞
✔ η προσμονή στα μάτια που «τελειώνουν» από το πολύ ελπίζειν — ❝ ἐξέλιπον οἱ ὀφθαλμοί μου ❞

Ο ψαλμωδός δεν μας περιγράψει τη θλίψη, αλλά αυτό που βιώνει στο σώμα του ως θλίψη.
Από τη φλεγμονή… στην ταπείνωση
Στο εβραϊκό πρωτότυπο, μάλιστα, ο στίχος που παραθέσαμε είναι ακόμη πιο σωματικός από ό,τι φαίνεται: «τα λαγόνια μου γέμισαν φλεγμονή» — εικόνα αρρώστιας, καύσου. Ο ίδιος ο στίχος το φανερώνει στο δεύτερο ημιστίχιο —διότι στην εβραϊκή ποίηση το δεύτερο ημιστίχιο εξηγεί συνήθως το πρώτο — και το δικό μας συνεχίζει ❝καί οὐκ ἔστιν ἴασις ἐν τῇ σαρκί μου❞. Αναφέροντας «ίαση» εννοείται ότι προηγείται σωματική αρρώστια.

20 αρχαϊκές λέξεις από τον ιαμβικό κανόνα της Πεντηκοστής

Ο ιαμβικός κανόνας της Πεντηκοστής (ποίημα που αποδίδεται στον Ιωάννη Δαμασκηνό, 8ος αι.) είναι από τα ενδιαφέροντα αλλά και δύσκολα ποιητικά κείμενα του Βυζαντίου.
Παράλληλα, έχει πολύ μεγάλο λεξιλογικό ενδιαφέρον, καθώς βρίθει από αρχαϊκές (ως επί το πλείστον ομηρικές) λέξεις, αποδεικνύοντας την εξαίρετη αρχαιομάθεια του Ιωάννη Δαμασκηνού (και γενικά όλων των βυζαντινών υμνογράφων).
Παρουσιάζουμε 20 από αυτές τις αρχαϊκές λέξεις μαζί με τα αντίστοιχα αποσπάσματα (και ελεύθερη απόδοσή τους).

ἰλὺς «λάσπη»
(Ο Μωυσής) αποτίναξε τη λάσπη από τα μάτια του και είδε τον Θεό.
(❝Ἰλὺν γὰρ ἐκτινάξας ὄμματος νόου, ὁρᾷ τὸν ὄντα❞)

ἀτρεκής «αληθινός» (συνήθης ομηρική λέξη)
Ο Λόγος του Θεού (ο Χριστός) ο αληθινός, δίνει γαλήνη στην καρδιά
(❝ἀτρεκέστατος Λόγος, γαληνόμορφον ἐκτελεῖ τὴν καρδίαν❞)

ἅλις (επίρρημα) «πολύ, αρκετά»
(Οι απόστολοι) με τον λόγο τους αποστόμωσαν εντελώς τους σοφιστές
(❝Ἅλις σοφιστὰς συστομίζοντας λόγῳ❞)

φάος «φως»
Το άγιο Πνεύμα εκπορεύθηκε από το αγέννητο Φως (τον Πατέρα)
(❝Ἦν ἐκπορευτὸν ἐξ ἀγεννήτου φάους❞)

«Έγινες δόση και δωρεά του Θεού, σοφή μάρτυς Θεοδοσία»,

 «Αυτή η ιερά και αγία κόρη καταγόταν από την Τύρο. Σε ηλικία δεκαοκτώ ετών συνελήφθη από τούς ειδωλολάτρες και ρίχτηκε στη φυλακή για να δικαστεί, επειδή ομολογούσε την πίστη της στον Θεό. 

Ενώ λοιπόν είχαν ήδη πάρει θέση οι δικαστές οδηγήθηκε ενώπιον του άρχοντα Ουρβανού, ο οποίος την πρόσταξε να θυσιάσει στα είδωλα. Όταν αυτή βεβαίως δεν πείστηκε κι αρνήθηκε, έδωσε εντολή να τη βασανίσουν με σκληρά κτυπήματα στα πλευρά και στα στήθη και να προχωρήσουν μάλιστα μέχρι και τα οστά και τα σπλάχνα, γιατί έβλεπε ότι παρόλα τα επίμονα βασανιστήρια αυτή τα δεχόταν όλα σιωπηλά. Διαπιστώνοντας ότι έχει ακόμη ζωή μέσα της απευθύνθηκε και πάλι σ’ αυτήν, προτρέποντάς την να θυσιάσει. 

Τότε η αγία τον κοίταξε κατάματα και άνοιξε όσο μπορούσε το στόμα της και του είπε με χαμογελαστό πρόσωπο: «Τι πλανάσαι, άνθρωπε; Δεν ξέρεις ότι τώρα εγώ αξιώθηκα να έχω κοινωνία με τους μάρτυρες του Θεού;» Ο ηγεμόνας, επειδή συνειδητοποίησε ότι έγινε περίγελως της κοπέλας, οργίστηκε κι έδωσε εντολή να βασανιστεί περισσότερο από ό,τι πρώτα, οπότε στη συνέχεια την έριξε στα θαλάσσια ρεύματα, μέσα στα οποία δέχτηκε το μακάριο τέλος». 

Η ΑΓΙΑ ΘΕΟΔΟΣΙΑ ''εν τω βυθώ''.Σκηνή από το μαρτύριό της.Μονή Γκρατσιάνιτσα(14ος αιώνας)

 Κατά πάγια συνήθεια των περισσοτέρων υμνογράφων, το όνομα ενός αγίου γίνεται η αφορμή για θεολογικό σχολιασμό του. Θεοδοσία το όνομα της σήμερον εορταζομένης αγίας, συνεπώς «έγινες δόση και δωρεά του Θεού, σοφή μάρτυς Θεοδοσία», σημειώνει ο άγιος υμνογράφος, «γιατί λάμπεις και λόγω της μαρτυρικής άθλησής σου και λόγω των λαμπρών ακτίνων της παρθενίας σου, ανάβοντας φωτιά στη διάνοια όλων αυτών που σε τιμούν με πίστη» (κάθισμα). 

 Κι αλλού: «Δόθηκες στον Θεό (κι έγινες Εκείνου προσφορά σ’ εμάς), προσφέροντάς μας μεγάλη χαρά και ευφροσύνη» (ὠδή δ΄)∙ «Φάνηκες ακριβώς ό,τι λέει το όνομά σου, σεμνή Θεοδοσία. Γιατί έγινες άριστη δόση Θεού σ’ εμάς, πάνσοφε, αναδίδοντας ποταμούς των ουρανίων δωρεών σ’ όσους με πίστη δοξολογούν τον Θεό» (ὠδή η΄).

«Οὐχ ἱκανῶ τοῦ ἐρωτᾶν, πότε νύξ, πότε ἡμέρα...»

❝ οὐχ ἱκανῶ τοῦ ἐρωτᾶν, πότε νύξ, πότε ἡμέρα ❞
(δύσκολες λέξεις & φράσεις της υμνογραφίας)

Στο ιδιόμελο της υμνολογίας του εκ γενετής τυφλού υπάρχει μια από τις πιο συγκινητικές αποτυπώσεις του δράματος της τυφλότητας που έχουν γραφτεί ποτέ...
« Δεν αντέχω άλλο να ρωτάω
είναι νύχτα τώρα ή μέρα;; »

Το παραθέτουμε ολόκληρο με απόδοση στη Νέα Ελληνική:
❝ Ὁ Τυφλὸς γεννηθείς ἐν τῷ ἰδίῳ λογισμῷ ἔλεγεν·
Ἆρα ἐγώ, δι' ἁμαρτίας γονέων ἐγεννήθην ἀόμματος;
Ἆρα ἐγώ, δι' ἀπιστίαν ἐθνῶν ἐγεννήθην εἰς ένδειξιν;
οὐχ ἱκανῶ τοῦ ἐρωτᾶν, πότε νύξ, πότε ἡμέρα,
οὐκ εὐτονοῦσί μου οἱ πόδες τὰ τῶν λίθων προσκρούσματα·
οὐ γὰρ εἶδον τὸν ἥλιον λάμποντα,
οὐδὲ ἐν εἰκόνι τὸν ἐμὲ πλαστουργήσαντα·
ἀλλὰ δέομαί σου, Χριστὲ ὁ Θεός.
Ἐπίβλεψον ἐπ ἐμέ, καὶ ἐλέησόν με.❞
🙣
Ο εκ γενετής Τυφλός σκεφτόταν μόνος του κι έλεγε::
«Άραγε εγώ για αμαρτίες γονέων γεννήθηκα αόμματος;
Άραγε εγώ για την απιστία των εθνών γεννήθηκα, για να πιστέψουν;
Δεν αντέχω άλλο να ρωτώ: «Είναι νύχτα τώρα ή μέρα»;,
Ούτε τα πόδια μου αντέχουν να σκοντάφτουν πάνω στις πέτρες.
Διότι δεν είδα ποτέ τον ήλιο να λάμπει,
ούτε την εικόνα του Πλάστη που με δημιούργησε.
Αλλά Σε ικετεύω, Χριστέ ο Θεός:
Ρίξε πάνω μου το βλέμμα Σου, και ελέησέ με.

Κέντρο Λεξικολογίας

Το τριαδικό σχήμα στην υμνολογία της εκκλησίας

Το τριαδικό σχήμα ~
ΜΑΣ είναι γνωστό κυρίως από τα δημοτικά τραγούδια, π.χ.
❝το `να να πάρει το σταυρό και τ' άλλο το βαγγέλιο,
το τρίτο το καλύτερο την Άγια Τράπεζά μας ❞

Η δομή αυτή όμως, είτε στην ποίηση, λαϊκή και έντεχνη, είτε γενικά στην αφήγηση και τη γνωμολογική έκφραση, και πανάρχαια είναι και σε πολλούς λαούς απαντά. Στην Εβραϊκή παράδοση και τη Βίβλο π.χ., τη συναντούμε συχνά, ίσως όχι αποκλειστικά με 3 στοιχεία, αλλά πάντως ως παράθεση στοιχείων, που το καταληκτικό τους οδηγεί σε μια κορύφωση.

 
◆ Ένα γνωστό παράδειγμα. Ο Χριστός απαντώντας στην ερώτηση «πού μένεις;» λέγει τα εξής (Ματθ. 8,20):
❝ αἱ ἀ λ ώ π ε κ ε ς φωλεοὺς ἔχουσι
καὶ τὰ π ε τ ε ι ν ὰ τοῦ οὐρανοῦ κατασκηνώσεις,
ὁ δὲ υ ἱ ὸ ς τοῦ ἀνθρώπου οὐκ ἔχει ποῦ τὴν κεφαλὴν κλίνῃ❞

Το σκισμένο Χειρόγραφο

❝ Τό χειρόγραφον ἡμῶν,ἐν τῷ Σταυρῷ διέρρηξας, Κύριε,
καὶ λογισθεὶς ἐν τοῖς νεκροῖς,τὸν ἐκεῖσε τύραννον ἔδησας,
ῥυσάμενος ἅπαντας ἐκ δεσμῶν θανάτου τῇ ἀναστάσει σου [..] ❞.
( ❧ Μακαρισμοί, Μ. Πέμπτη εσπέρας)

[μετάφρ.]
‟ Το χειρόγραφο της καταδίκης μας
πάνω στον Σταυρό έσχισες, Κύριε·
και όταν συμπεριλήφθηκες στους νεκρούς
έδεσες τον τύραννο που τους εξουσίαζε,
λυτρώνοντας όλους μας
από τα δεσμά του θανάτου με την Ανάστασή σου [..]”
____________________
Το «χειρόγραφον» είναι νομικός όρος της εποχής: το ιδιόχειρο έγγραφο χρέους που υπογράφει ο οφειλέτης. Ο υμνογράφος δανείζεται την εικόνα από τον Παύλο (Κολ. 2:14)
❝ ἐξαλείψας τὸ καθ᾿ ἡμῶν χειρόγραφον
τοῖς δόγμασιν ὃ ἦν ὑπεναντίον ἡμῖν,
καὶ αὐτὸ ἦρεν ἐκ τοῦ μέσου προσηλώσας
αὐτὸ τῷ σταυρῷ❞

Αλλά το επιτείνει με το ρήμα «διαρρήγνυμι» — σχίζω, κατακερματίζω — που φέρει όλο το βάρος της εικόνας: δεν διαγράφεται απλώς το χρέος, καταστρέφεται το ίδιο το έγγραφο, κάθε έννοια χρέους και ενοχής.

Κέντρο Λεξικολογίας

Ο "Πλούσιος Ισραηλιτικός Λαός και ο "Λάζαρος" τα Έθνη. Σχόλια σε ένα τροπάριο

ΚΕΙΜΕΝΟ
Ὁ Ἰσραὴλ πορφύραν καὶ βύσσον ἐνεδέδυτο, στολαῖς ἱεραῖς καὶ βασιλείοις λάμπων, νόμον δὲ καὶ Προφήτας πλουτῶν νομίμοις λατρείαις ἐνευφραίνετο· ἀλλά σε πτωχεύσαντα, σταυρώσας ἔξω πυλῶν Εὐεργέτα, καὶ ζῶντα μετὰ σταυρὸν ἀθετῶν, τὸν ἐν κόλποις Θεοῦ Πατρὸς ἀεὶ ὄντα, διψεῖ σταγόνα χάριτος, ὡς Πλούσιος ἄσπλαγχνος Λαζάρῳ πένητι, ὁ πορφύρας καὶ βύσσου, ἄσβεστον πῦρ ἀνθυποδύς, καὶ βλέπων ὀδυνᾶται τὸν πρὶν ψιχίων ἀληθείας, ἐνδεῆ λαὸν τῶν ἐθνῶν, νῦν ἐν κόλποις πίστεως, Ἀβραὰμ θαλπόμενον, τὴν τοῦ Αἵματός σου πορφυρίδα, σὺν τῇ βύσσῳ τοῦ βαπτίσματος φοροῦντα, καὶ συνευθηνούμενον, καὶ ἐντρυφῶντα χαρίσμασι, καὶ λέγοντα· Χριστὲ ὁ Θεὸς ἡμῶν δόξα σοι.

ΣΧΟΛΙΑ
Το τροπάριο αυτό αποτελεί έναν από τους πιο συγκλονιστικούς ύμνους της Εβδομάδας πριν της Κυριακης των Βαϊων , καθώς ανασυνθέτει την παραβολή του Πλουσίου και του Λαζάρου ως μια ιστορική και πνευματική αλληγορία.

Στο πρώτο μέρος, ο υμνογράφος παρουσιάζει τον Ισραήλ ως τον βιβλικό Πλούσιο. Η «πορφύρα» και η «βύσσος» που φορούσε δεν ήταν απλά υφάσματα, αλλά η βασιλική και ιερατική τιμή που του χάρισε ο Θεός. Ο πλούτος του ήταν ο Νόμος και οι Προφήτες, και η ευδαιμονία του πήγαζε από τις λατρευτικές παραδόσεις του ναού. Ωστόσο, αυτή η πνευματική περιουσία δεν τον εμπόδισε να καταδικάσει τον Ευεργέτη Χριστό. Σταυρώνοντάς Τον «έξω πυλών» και αρνούμενος την Ανάστασή Του, ο Ισραήλ περιήλθε σε μια κατάσταση πνευματικής ένδειας. Πλέον, όπως ο Πλούσιος της παραβολής στην κόλαση, «διψά για μια σταγόνα χάριτος», έχοντας χάσει την επαφή με τον Χριστό, ο Οποίος είναι η πηγή της ζωής και βρίσκεται πάντοτε στους κόλπους του Πατρός.

Απανωτές εκπλήξεις περιμένουν τον πιστό στο πρώτο τροπάριο του Εσπερινού της πρώτης Προηγιασμένης....

Απανωτές εκπλήξεις περιμένουν τον πιστό στο πρώτο τροπάριο του Εσπερινού της πρώτης Προηγιασμένης τής Μεγ. Τεσσαρακοστής. Σ’ αυτό, όπως θα δούμε, η έμφαση δίνεται στο “πνευματικῶς” της νηστείας (θυμίζοντας τη ρήση του Ρώσου στοχαστή Νικολάι Μπερντιάεφ ότι η φροντίδα για το ψωμί μου είναι υλικό ζήτημα, η φροντίδα όμως για το ψωμί του συνανθρώπου μου είναι πνευματικό ζήτημα -- προσωπικά, δεν αποκλείουμε να εμπνεύστηκε ο Μπερντιάεφ τη φράση του αυτή από το συγκεκριμένο τροπάριο...).

Το τροπάριο είναι βασισμένο σε απόσπασμα από τον προφήτη Ησαΐα το οποίο αναφέρεται στη νηστεία (Ησ. 58:3-12). Πρόκειται για ένα εκπληκτικό κείμενο, που σε λίγες γραμμές και με απλά, αλλά πολύ δυνατά, πολύ μεγάλης λογοτεχνικής έντασης λόγια, αποκαλύπτει πώς μέσα στο σκοτάδι της ζωής σου ανατέλλει για σένα το φως και πώς το σκότος μεταβάλλεται σε λαμπρότητα μεσημεριού… (“τότε ἀνατελεῖ ἐν τῷ σκότει τὸ φῶς σου, καὶ τὸ σκότος σου ὡς μεσημβρία”, Ησ. 58:10).

Το τροπάριο έχει ως εξής:
“Νηστεύοντες, ἀδελφοί, σωματικῶς, νηστεύσωμεν καὶ πνευματικῶς· λύσωμεν πάντα σύνδεσμον ἀδικίας· διαρρήξωμεν στραγγαλιὰς βιαίων συναλλαγμάτων· πᾶσαν συγγραφὴν ἄδικον διασπάσωμεν· δώσωμεν πεινῶσιν ἄρτον καὶ πτωχοὺς ἀστέγους εἰσαγάγωμεν εἰς οἴκους, ἵνα λάβωμεν παρὰ Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ τὸ μέγα ἔλεος”.

Ο «χορός του Ησαΐα»

Η ΦΡΑΣΗ “χορός του Ησαΐα” με τη σημασία «γάμος» (π.χ. "Πότε θα χορέψετε τον χορό του Ησαΐα;") προέκυψε από παρασύνδεση με τον ύμνο του γάμου “Ἡσαΐα χόρευε”, όπου όμως το ρ. "χορεύω" έχει τη σημασία «χαίρομαι, σκιρτώ από χαρά».
Ο ψαλλόμενος ύμνος στην πραγματικότητα προτρέπει τον Ησαΐα να χαίρεται (“χόρευε”), επειδή εκπληρώθηκε η προφητεία του ότι η Παρθένος θα γεννήσει τον Εμμανουήλ, τον Μεσσία (Ησ. 7,14: «ἰδοὺ ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ ἕξει, καὶ τέξεται υἱόν, καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ»):
❝ Ἡσαΐα χ ό ρ ε υ ε ,
ἡ Παρθένος ἔσχεν ἐν γαστρί,
καὶ ἔτεκεν υἱὸν τὸν Ἐμμανουήλ,
Θεόν τε καὶ ἄνθρωπον,
Ἀνατολὴ ὄνομα αὐτῷ·
ὃν μεγαλύνοντες,
τὴν Παρθένον μακαρίζομεν. ❞

ΟΜΩΣ, η επιλογή του ύμνου πιθανότατα δεν έγινε μόνο για το νόημά του (η σάρκωση εκ παρθένου)· πολλοί ύμνοι θα μπορούσαν να είναι πιο ταιριαστοί για το μυστήριο του γάμου.

« καί έσκυψες την κορυφή σου στον Πρόδρομο εσύ που μέτρησες κάθε σπιθαμή του ουρανού»

                        

« καί έσκυψες την κορυφή σου στον Πρόδρομο
εσύ που μέτρησες κάθε σπιθαμή του ουρανού»

(από το δοξαστικό Αίνων των Θεοφανείων)

Παραθέτουμε ολόκληρο το δοξαστικό

❝ Νάματα Ἰορδάνια περιεβάλου Σωτήρ,
ὁ ἀναβαλλόμενος φῶς ὡς ἱμάτιον•
καί ἔκλινας κορυφήν τῷ Προδρόμῳ
ὁ τόν οὐρανόν μετρήσας σπιθαμῇ,
ἵνα ἐπιστρέψῃς κόσμον ἐκ πλάνης,
καί σώσῃς τάς ψυχάς ἡμῶν ❞

πηγή

Απο την υμνολογία των Θεοφανείων

Απο την υμνολογία των Θεοφανείων 
«Αγαπητό» φανέρωσε με πανευφρόσυνο ήχοο Πατέρας αυτόν
που εγέννησε προαιωνίως.
«Ναι», λέει, «αυτός,ενώ είναι ομοούσιος Υιός μου,
ολόφωτος εξόρμησε απ’ των ανθρώπων το γένος·
και Λόγος μου ζωντανός και άνθρωπος, από φιλανθρωπία».

ΣΗΜ Η φράση "γαστρός εξηρεύξατο" ( = σε έβγαλε μέσα απο την κοιλία του), μια απο τις χαρακτηριστικές «σωματικές παρομοιώσεις» του εβραϊκού ποιητικού τρόπου, είναι αναφορά στην προαιώνια γέννηση του Λόγου απὀ τον Πατέρα , όπως προφητεύεται στον Ψαλμό 109,3: "ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου [ = άστρο της Αυγής] ἐγέννησά σε".
____
(από τον ιαμβικό κανόνα των Θεοφανείων Ιωάννου Δαμασκηνού)

Κέντρο Λεξικολογίας

Σ κ ῦ λ α Βαβυλὼν τῆς Βασιλίδος Σιών

«...βασιλεῖς σὺν ἀστέρι ὁδηγῷ...» ~
ΤΟ 586 π.Χ. οι Βαβυλώνιοι κατέκτησαν τους Εβραίους, λεηλάτησαν τη χώρα τους, έκαψαν τον Ναό του Σολομώντα και οδήγησαν χιλιάδες Εβραίους στην αιχμαλωσία, παίρνοντας μαζί και αμέτρητα λάφυρα (γεγονός που σημάδεψε ανεξίτηλα την ιστορική τους μνήμη μέχρι και σήμερα).
🙠
Αλλά ο υμνογράφος των Χριστουγέννων βλέπει την ιστορία αυτή με ιδιαίτερο τρόπο. Μπορεί η Βαβυλώνα τότε να πήρε από τη Βασίλισσα Σιών λάφυρα («σκῦλα»), τώρα όμως που γεννιέται ο Χριστός, φέρνει πίσω στη Σιών από τη Βαβυλώνα θησαυρούς: τα δώρα των Μάγων. Τότε τα «σκῦλα» πάρθηκαν με πόλεμο («δορύκτητον ὄλβον»), τώρα οι θησαυροί πέμπονται με ειρήνη. Τότε τα λάφυρα έσερναν αλυσοδεμένοι αιχμάλωτοι, τώρα τα φέρνουν βασιλιάδες -έχοντας μάλιστα για οδηγό τους.... ένα αστέρι.
🙠
Το τροπάριο προέρχεται από τον κανόνα των Χριστουγέννων του Κοσμά του Μελωδού (η΄ ωδή). Ποίηση, με θαυμαστή πυκνότητα λόγου και συμμετρία σχημάτων.

''Την τεκούσαν κατέσχεν απήμαντον''

 ❝ ἀπήμαντος ❞

(δύσκολες λέξεις & φράσεις της υμνογραφίας)

Η λέξη "ἀπήμαντος" (κ. ἀπήματος) είναι ομηρική και σημαίνει «αυτός που δεν έχει πάθει καμιά συμφορά ή ζημιά (< α- στερ. + πημαίνω < "πῆμα" «συμφορά, δυστυχία»).

Απαντά πχ στην Οδύσσεια (τ 279-281), όπου περιγράφεται η φιλοξενία των Φαιάκων προς τον Οδυσσέα

«οἳ δή μιν περὶ κῆρι θεὸν ὣς τιμήσαντο

καί οἱ πολλὰ δόσαν πέμπειν τέ μιν ἤθελον αὐτοὶ

οἴκαδʼ ἀπήμαντον. »

(μετάφρ.)

«Αυτοί λοιπόν τον τίμησαν με την καρδιά τους σαν θεό,

και του έδωσαν πολλά δώρα και ήθελαν οι ίδιοι να τον στείλουν

στην πατρίδα του αβλαβή»

Ἀντίστροφον σταύρωσιν Ἀνδρέας φέρει...

Το γεγονός της αντίστροφης (δηλ. με τα πόδια προς τα επάνω και το κεφάλι προς τα κάτω) σταύρωσης του αποστόλου Ανδρέα αναδεικνύεται στο τρίστιχο του Συναξαρίου του Όρθρου της εορτής του. Το τρίστιχο έχει ως εξής:

" Ἀντίστροφον σταύρωσιν Ἀνδρέας φέρει,
φανεὶς ἀληθῶς οὐ σκιώδης ἀντίπους.
Σταυρὸν κἀκκεφαλῆς τριακοστῇ Ἀνδρέας ἔτλη".

Ο τύπος "ἔτλη" στον τρίτο στίχο είναι Αόριστος του ρήματος "τλάω", που σημαίνει "υπομένω" (με τη σημασιολογική απόχρωση "υπομένω καρτερικά").

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η λέξη "κἀκκεφαλῆς", του ίδιου στίχου, που θα βρούμε στην Οδύσσεια του Ομήρου. Πρόκειται για σύνθεση της πρόθεσης "κατά" στη συγκεκομμένη ποιητική μορφή "κάτ", που γίνεται "κάκ" (με αφομοίωση τού "τ" προς το "κ" της λέξης που ακολουθεί) με τη γενική της λέξης "κεφαλή". Έχοντας υπόψη ότι η πρόθεση "κατά" συνοδευόμενη από γενική σήμαινε "κάτω" ή "με φορά προς τα κάτω", η λέξη "κἀκκεφαλῆς" θα πρέπει να αποδοθεί "με το κεφάλι προς τα κάτω".

Το τρίστιχο θα μπορούσε να αποδοθεί ως εξής:
"Ο Ανδρέας υπομένει αντίστροφη σταύρωση,
κάνοντας φανερό ότι πραγματικά, όχι φαινομενικά, τα πόδια του είναι στην αντίθετη (από την κανονική τους) θέση.
Την τριακοστή (του μηνός) ο Ανδρέας υπέμεινε καρτερικά σταύρωση με το κεφάλι προς τα κάτω".

Andreas Moratos 

Αύριο, όταν ακουστεί το πρώτο «Χριστός γεννάται δοξάσατε», θα είναι σαν ν' ανοίγει πάλι ο ουρανός.

 Στην Εκκλησία δεν καταλαβαίνουμε πως πλησιάζουν τα Χριστούγεννα από τους στολισμούς, τα λαμπάκια και τα μελομακάρονα, που κι αυτά έχουν τη χάρη τους και τα χαιρόμαστε και τα απολαμβάνουμε κι εμείς. Καταλαβαίνουμε πως πλησιάζουν τα Χριστούγεννα από την πρώτη φορά που θα ψαλλούν οι καταβασίες τους.
 Αύριο λοιπόν, στον Όρθρο, θα ψάλλουμε για πρώτη φορά για φέτος:
«Χριστός γεννάται δοξάσατε! Χριστός εξ ουρανών απαντησατε! Χριστός επί γης υψώθητε! Άσατε τω Κυρίω πάσα η γη και εν ευφροσύνη ανυμνήσατε λαοί ότι δεδόξασται!».

 Ο υμνογράφος ξεκινά από τότε που οι Ισραηλίτες πέρασαν την Ερυθρά Θάλασσα και είδαν ότι ο Θεός τους έσωσε. Τότε είπαν αυτό το «δεδόξασται». Η Εκκλησία το τοποθετεί στην αρχή των Χριστουγέννων για να μας δείξει ότι η Γέννηση είναι έργο της σωτηρίας μας. Ο Θεός μπαίνει στην ιστορία με τρόπο ανατρεπτικό και η δημιουργία καλείται ν’ ανταποκριθεί σ’ αυτή τη φανέρωση Του. Η φράση δεν περιγράφει απλώς τη χαρά της εορτής, είναι αναγγελία σωτηρίας. Ο υμνογράφος δεν λέει «ήρθε η γιορτή» αλλά «δεδοξάσθη ο Θεός γιατί επενέβη». Η Γέννηση είναι θεϊκή ενέργεια ανάλογη με την έξοδο από την Αίγυπτο, είναι νέο Πάσχα, νέα διάβαση, αυτή τη φορά όχι από τη θάλασσα αλλά από τη φθορά στη ζωή.

«Τω προ των αιώνων, εκ Πατρός γεννηθέντι αρρεύστως Υιώ, και επ' εσχάτων εκ Παρθένου, σαρκωθέντι ασπόρως, Χριστώ τω Θεώ βοήσωμεν, ο ανυψώσας το κέρας ημών, Άγιος ει Κύριε».
Εδώ εκφράζεται η καρδιά της Χριστολογίας. Ο Χριστός υπάρχει πριν από κάθε χρόνο, γεννημένος από τον Πατέρα χωρίς αρχή και στα έσχατα λαμβάνει σάρκα από την Παρθένο, χωρίς ανθρώπινη συμβολή. Η Εκκλησία δεν επιχειρεί να εξηγήσει το πώς. Διατυπώνει το γεγονός όπως το παρέλαβε. Ο Υιός γίνεται άνθρωπος και η ανθρώπινη φύση ανακτά την αξιοπρέπειά της. Το «ανύψωσας το κέρας ημών» δηλώνει αυτήν ακριβώς την αποκατάσταση. Οι Πατέρες της Εκκλησίας είδαν εδώ όχι έναν γενικό «εξευγενισμό» του ανθρώπου αλλά την πραγματική αναστήλωση της φύσεώς μας, που είχε ταπεινωθεί από την αμαρτία. Είναι ο Χριστός που σηκώνει το βάρος του ανθρωπίνου προσώπου και το επαναφέρει στο ύψος που είχε προοριστεί: Στην κοινωνία με Τον Θεό.

«Ράβδος εκ της ρίζης Ιεσσαί και άνθος εξ αυτής Χριστέ, εκ της Παρθένου ανεβλάστησας, εξ όρους ο αινετός, κατασκίου δασέως, ήλθες σαρκωθείς εξ απειράνδρου, ο άϋλος και Θεός, δόξα τη δυνάμει Σου Κύριε».
 Ο υμνογράφος εδώ στηρίζεται άμεσα στην προφητεία του Ησαΐα για τη ρίζα του Ιεσσαί, δείχνοντας ότι ο Χριστός έρχεται από τη γενεαλογία του Δαβίδ αλλά γεννιέται με τρόπο που υπερβαίνει τη φυσική σειρά της καταγωγής. Το «εκ της Παρθένου ανεβλάστησας» δηλώνει ότι η Γέννηση δεν προέρχεται από ανθρώπινη σπορά αλλά από τη θεία ενέργεια που δρα μέσα στη μήτρα της Παρθένου. Η φράση «εξ όρους κατασκίου δασέως» δεν είναι ποιητική υπερβολή αλλά βιβλική εικόνα της θείας σκιάς που καλύπτει τον τόπο της φανέρωσης Του Θεού και εδώ το «όρος» είναι η Θεοτόκος που γίνεται χώρος της επισκίασης, όπως προαναγγέλλεται στον Ευαγγελισμό. Το «σαρκωθείς εξ απειράνδρου» επιβεβαιώνει την αειπαρθενία της Παναγίας και δηλώνει ότι ο άϋλος Λόγος προσλαμβάνει πλήρη ανθρώπινη φύση χωρίς ν' αλλοιώνει τη θεότητά Του, φανερώνοντας ότι η Γέννηση είναι πράξη σωτηρίας και όχι αποτέλεσμα φυσικών όρων. Οι Πατέρες που εντρυφούν στη Γέννηση, τονίζουν ότι το μυστήριο της, δεν είναι απλώς θαυμαστό αλλά σωτηριώδες, γιατί εδώ συναντιούνται άφθαρτη θεότητα και φθαρτή ανθρωπότητα χωρίς σύγχυση και χωρίς διάλυση και μέσω αυτής της ένωσης, θεραπεύεται η ρίζα της ανθρώπινης τραγωδίας.

«Τῇ Η΄ ( = ὀγδόῃ) τοῦ αὐτοῦ μηνός, ἡ Σύναξις τῶν Ἀρχιστρατήγων Μιχαὴλ καί Γαβριήλ, καί τῶν λοιπῶν ἁγίων ἀσωμάτων καί οὐρανίων Ταγμάτων».

Αρχάγγελος Μιχαήλ-Μονή Σινά,14ος αιώνας

«Τῇ Η΄ ( = ὀγδόῃ) τοῦ αὐτοῦ μηνός, ἡ Σύναξις τῶν Ἀρχιστρατήγων Μιχαὴλ καὶ Γαβριήλ, καὶ τῶν λοιπῶν ἁγίων ἀσωμάτων καὶ οὐρανίων Ταγμάτων».
Έτσι αρχίζει το Συναξάρι του Όρθρου τής 8ης Νοεμβρίου, για να ακολουθήσουν οι επόμενοι τρεις στίχοι:

«Ἐβουλόμην σοι, Μιχαήλ, ᾆσμα πρέπον
ᾆσαι πρεπόντως, ἀλλ’ ἄϋλον οὐκ ἔχω.
Ὀγδόη οὐρανίης κυδαίνει τάξιος Ἀρχούς».

Το “ᾆσαι” στον δεύτερο στίχο είναι απαρέμφατο Αορίστου του ρήματος “ᾄδω”, που σημαίνει “τραγουδώ”/“υμνώ”/“ψάλλω” (έχει μόλις προηγηθεί το ουσιαστικό “ᾆσμα”, που σημαίνει “τραγούδι”/“ύμνος”).

Αρχάγγελος Γαβριήλ-Μονή Σινά,13ο; αιώνας

Η συντακτική σειρά των λέξεων στον τρίτο στίχο έχει ως εξής:

« Ὀγδόη κυδαίνει Ἀρχοὺς οὐρανίης τάξιος».

“Σύ γάρ τούς ὑπευθύνους τῇ ἁμαρτίᾳ, ἔσωσας τεκοῦσα τήν σωτηρίαν”.

 Σε ένα τροπάριο προς τιμήν της Παναγίας (“Θεοτοκίο”) στον κυριακάτικο Όρθρο του βαρέος ήχου θα βρούμε τη φράση, που απευθύνεται σ’ εκείνη: “σὺ γὰρ τοὺς ὑπευθύνους τῇ ἁμαρτίᾳ, ἔσωσας τεκοῦσα τὴν σωτηρίαν”. Άραγε, η φράση “τοὺς ὑπευθύνους τῇ ἁμαρτίᾳ” έχει την έννοια “τους υπεύθυνους για την αμαρτία” (όπως εκ πρώτης όψεως φαίνεται), ή μήπως όχι;

 Δεύτερο συνθετικό της λέξης “ὑπεύθυνος” είναι το ουσιαστικό “(ἡ) εὔθυνα” (γενική “τῆς εὐθύνης”, απ’ όπου, με αναλογικό σχηματισμό, προέκυψε νέα ονομαστική “(ἡ) εὐθύνη”). Mε τη σειρά της, η “εὔθυνα” προέρχεται από το ρήμα “εὐθύνω” (ή “ἰθύνω”), που αρχική σημασία έχει “κάνω κάτι να είναι ευθύ, ίσιο”, και κατ’ επέκταση “διευθύνω”, “κυβερνώ”. Έτσι, “εὔθυνα” είναι η ενέργεια τού να κάνει κάποιος κάτι να είναι ευθύ, και κατ’ επέκταση η διόρθωσή του (όταν δεν είναι ευθύ) – στην αρχαία Αθήνα, μάλιστα, είχε την ειδικότερη σημασία του απολογισμού, της λογοδοσίας στην οποία υπέκειτο κάθε δημόσιος λειτουργός κατά την ολοκλήρωση της δημόσιας υπηρεσίας του.

Ο “ὑπεύθυνος” ήταν ο υπόλογος, ο υπόχρεος σε λογοδοσία, και με μια ειδικότερη σημασία ο ένοχος, ενώ ο “ἀνεύθυνος” ήταν (σε σαφή διαφοροποίηση από τη σημερινή σημασία) εκείνος που δεν φέρει ευθύνη για κάτι, που δεν έχει να δώσει λόγο για κάτι, και κατ’ επέκταση ο αθώος.

Λίγοι γνωρίζουν την Εμμαούς, πολλοί όμως την έχουν περπατήσει

Εμμαούς .
Ελάχιστοι γνωρίζουν την άσημη και ξεχασμένη εβραϊκή πόλη Εμμαούς.
Τις δεκαετίες προ του 2000 όμως στο σαλόνι πολλών ελληνικών σπιτιών υπήρχε σε διάφορες παραλλαγές η ζωγραφιά «Η πορεία εις Εμμαούς», που εικονίζει τον Χριστό να περπατά μαζί με δύο μαθητές, τον Λουκά και τον Κλεόπα. Συζητούσαν μαζί του για όλα όσα έγιναν στην Ιερουσαλήμ μετά το Πάθος του. Εκείνος, ως ξένος και άγνωστος, τους εξηγούσε τις γραφές. Στο τέλος μόνο αναγνώρισαν τον διδάσκαλό τους.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ετυμολογία του ονόματος «Εμμαούς». Είναι ένα χωριό της Παλαιστίνης κοντά στην Ιερουσαλήμ, πιθανόν η σημερινή κωμόπολη Αλ Κουμπέιμπα ή Καλούνα. Τότε είχε το όνομα ʿImwās (αραβ. عمواس), που εξελληνίστηκες σε "Εμμαούς", και προέρχεται πιθανόν από την εβραϊκή λέξη ḥammat (חמת), που σημαίνει «θερμή πηγή» ή «λουτρό». Έτσι, ο τόπος δηλώνει κυριολεκτικά μια τοποθεσία με θερμά νερά.

Η γλωσσική αυτή έννοια της θερμότητας έχει μια ενδιαφέρουσα -αν και πιθανόν τυχαία- σύνδεση με τη διήγηση του Λουκά.