Όσιος Ρωμανός ο Μελωδός-Ο κορυφαίος

ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΚΟΤΤΑΔΑΚΗΣ

  1η Οκτωβρίου και το εορτολόγιο δείχνει Όσιο Ρωμανό το Μελωδό, τον και πρώτο της Εκκλησίας ποιητή μεγάλου ύμνου και μουσουργό. 

«Τον 6ο αιώνα έμελλε ν’ ακουστεί η πρώτη μεγάλη, χωρίς άλλο η μεγαλύτερη φωνή υμνογράφου της Εκκλησίας. Όπως πολύ αργότερα ο Ιωάννης Σεβαστιανός Μπαχ-αυτός χρησιμοποιώντας τους πιο άυλους μουσικούς ήχους-έτσι και ο παλιός εκείνος Χριστιανός, ως χειριστής του λόγου έγραφε μόνο και μόνο για να υμνήσει ιερά πρόσωπα, μόνο και μόνο για να κάμει το χρέος του. Τ’ όνομά του ήταν Ρωμανός ο Μελωδός». 

Με αυτή τη λιτή, πλην μεστή εισαγωγή του και πολυγραφότατου και μεγάλου στοχαστή Ακαδημαϊκού Παν. Κανελλόπουλου, περνάμε στον κορυφαίο! Αυτόν που συστήνουν Καθηγητές του Πανεπιστημίου Αθηνών, ο πρώτος, της Θεολογική, κι οι άλλοι δυο της Φιλοσοφικής Σχολής ως εξής: 

«Αναντιλέκτως ο διασημότερος μελωδός της περιόδου ταύτης, κατά την γνώμην δε πολλών και ο μεγαλύτερος πάντων των μελωδών της Ελληνικής Εκκλησίας τυγχάνει ο Ρωμανός ο Μελωδός … ο πρώτος των μελωδών, ούτινος τα έργα παρουσιάζουν τον λειτουργικόν ύμνον ή μάλλον το θρησκευτικόν δράμα εν τη τελειότητι αυτού»-Π. Ν. Τρεμπέλας.

 «Είναι ο μέγιστος των ποιητών της χριστιανικής Ελλάδος και του Χριστιανισμού εν γένει, ισοστάσιος προς τον προφητάνακτα Δαβίδ, αποκληθείς δε και Πίνδαρος της Εκκλησιαστικής Ποιήσεως»-Ν. Τωμαδάκης. «Αντιπροσωπεύει το πιο υψηλό σημείο ακμής που έφτασε το νέο ποιητικό είδος … Από ένας απλός ύμνος εξελίσσεται στην πιο συγκροτημένη και περίτεχνη φόρμα που δημιούργησε η θρησκευτική ποίηση στο Βυζάντιο»-Κ. Μητσάκης.

 Πριν από αυτούς είχαν μιλήσει για την αξία του Ρωμανού ξένοι μελετητές. Ο Ρωμαιοκαθολικός Καρδινάλιος, Καθηγητής Ζαν Μπατίστ Πιτρά, που και ανέσυρε το μεγάλο υμνογράφο το 1888 από την αφάνεια και τη λήθη-αφού μετά τον 7ο αιώνα οι Κανόνες παραμέρισαν τα Κοντάκια από τη λειτουργική πράξη της Εκκλησίας-και τον ονόμασε: «Πρίγκιπα των Μελωδών»-“melodorum princeps. 

Ο Γερμανός Καθηγητής Gelzer, λίγα χρόνια αργότερα, το 1899, τον αποκάλεσε: «Δάντη των Νεοελλήνων-“Dante der Neohellenen”, και ο γνωστός ιστορικός, φιλόλογος, βυζαντινολόγος Καθηγητής Κ. Κρουμπάχερ έγραψε. «Ως προς την ποιητικήν ευφυίαν, το πυρ του ενθουσιασμού, το βάθος του αισθήματος και την μεγαλοπρέπειαν της γλώσσης υπερτερεί κατά πολύ πάντας τους λοιπούς μελωδούς, η δ’ εν τω μέλλοντι ποτέ ιστορία της λογοτεχνίας θα εξυμνήση τον Ρωμανόν ως τον μέγιστον ίσως του κόσμου εκκλησιαστικόν ποιητήν» !

 Η Εκκλησία, βέβαια, πολύ πριν από όλους, του έκανε την ύψιστη σύσταση και τιμή, τον ανακήρυξε Άγιο και τιμά τη μνήμη του την 1η Οκτωβρίου. Γιατί:

«Από νεότητος όλον συ τω Χριστώ εαυτόν- -παραθέμενος ηκολούθησας αυτώ,- -φεγγοβόλοις λάμψεσι τον νουν- -ουρανόθεν, Ρωμανέ καταστραπτόμενος»-Επιφάνιος. 

 Ή: «Δόξης ερών της αλήκτου, πάνσοφε- -της ορωμένης και φθαρτής κατεφρόνησας»

-Θεοφάνης ο Γραπτός. 

Και: «Αγγελικήν γαρ υμνωδίαν συστησάμενος- -θεοπρεπώς επεδείξω την πολιτείαν σου»-Δοξαστικό Ανατολίου. 

Κοντάκιον Ρωμανού του Μελωδού «Εἰς τήν σταύρωσιν». Ένα χριστολογικό ποίημα.

Βασιλείου Τουλουμτσή

υπ. διδάκτορος Θεολογικής Σχολής ΕΚΠΑ

  Σύμφωνα με τη γραφίδα του καθηγητού Παντελή Πάσχου «έξω από την Εκκλησία, ο Σταυρός ή η Μεγάλη Εβδομάδα γίνεται λογοτεχνία, γίνεται θέατρο ή κινηματογράφος, γίνεται στοχαστική διάλεξη ή δημοσιογραφικό άρθρο, γίνεται ευκαιρία για να δοκιμάσει κανείς τις ικανότητές του μ᾿ έναν τρόπο – οποιοδήποτε– επάνω σ᾿ ένα σοβαρό θέμα. Και μόνο μέσα από τις ιερές Ακολουθίες και τη λειτουργική ζωή της Εκκλησίας μας, μπορεί ο άνθρωπος να φτάσει στην κορφή της πνευματικής φιλοσοφίας και στη δόξα της Αναστάσεως, ανεβαίνοντας τον ανηφορικό δρόμο του Γολγοθά και περνώντας πνευματικά μέσα από την αγωνία της Σταυρώσεως». 

 Χαρακτηριστική περίπτωση εκκλησιοποίησης της τέχνης αποτελεί αναμφισβήτητα ο Ρωμανός ο Μελωδός, ο οποίος αξιοποιεί την ποίηση ως γόνιμο εργαλείο και ασίγητο στόμα της Εκκλησίας. Ως εκκλησιαστικός ποιητής χρησιμοποιεί το καλλιτεχνικό και συγγραφικό του τάλαντο μπολιασμένο στη εν γένει λειτουργική ζωή της Εκκλησίας, θέλοντας να προβάλλει με ιδιαίτερο τρόπο τη δογματική διδασκαλία της, απαντώντας παράλληλα σε συγκεκριμένες αποκλίσεις των ημερών του, που αφορούν την πίστη της Εκκλησίας. 

Ένα εξαίσιο δείγμα αποτελεί το κοντάκιο που συνέγραψε «εἰς τήν Σταύρωσιν».

Το χαρακτηριστικό γνώρισμά του είναι ότι σε μορφή «θεατρικού δράματος» προσωποποιεί τον διάβολο, τον θάνατο και όλους όσους συνέπραξαν στην παράδοση και σταύρωση του Ιησού, ενώ διαμέσου των μεταξύ τους γενομένων διαλόγων, επιδιώκει να διατρανώσει, στην περιρρέουσα ατμόσφαιρα, το βαθύτερο περιεχόμενο της χριστολογίας, το πραγματικό δηλαδή της ένωσης των δύο φύσεων στην Υπόσταση του Λόγου καθώς επίσης και τις συνέπειες αυτής της ένωσης ως προς τη σωτηρία του ανθρώπου.

 Βλέποντας λοιπόν ο διάβολος το «ἀνεῳγμένον ἰατρεῖον» του Χριστού να έχει γεμίσει ολόκληρο τον κόσμο με θαύματα, σκορπώντας δωρεάν θεραπεία, οδύρεται και αναφωνεί «τί ποιήσω τῷ υἱῷ τῆς Μαρίας; κτείνει με ὁ Βηθλεεμίτης, ὁ πανταχοῦ τά πάντα πληρῶν».

 Απευθύνεται τότε στους φίλους του, τους οποίους αποκαλεί «φίλους τῆς ζάλης καί ἐχθρούς τῆς γαλήνης» και ζητάει τη συμβουλή τους για το τι να πράξει, αφού ο ίδιος βρίσκεται σε πανικό («ἠμαυρώθη μου ὁ νοῦς») και δεν μπορεί να τον αντιμετωπίσει. 

Τη στιγμή εκείνη τους ακούει να του δίνουν θάρρος, λέγοντάς του: Βελίαρ, μή δειλιάζεις, «θάρσησον, κραταίωσον τάς φρένας σου· τῶν πρώτων σου καμάτων μνημόνευε· τά ἐν παραδείσῳ ἀνακαίνισον». 

Τον συμβουλεύουν δηλαδή, όπως παλαιότερα, μέσω της απάτης και του ψεύδους ενήργησε στον Παράδεισο με τους πρωτόπλαστους, κατά παρόμοιο τρόπο να ενεργήσει και τώρα. Άλλωστε έχει τόσους φίλους και δεν δικαιολογείται να κλαίει σαν να έχει μείνει μόνος. «Ἱερεῖς καί γραμματεῖς, Ἰούδας καί Καϊάφας, […] Ἡρώδης σου φίλος διάπυρος» και ο Πιλάτος πιστός υπηρέτης. 

Ακούγοντας όλα αυτά ο διάβολος αναθάρρησε και είπε: «Εὐφράνθην, ὦ φίλοι, ὅτι τοῖς ἐμοῖς με ἐστηρίξατε». Θα τρέξω λοιπόν προς τους Ιουδαίους ώστε να αναφωνήσουν το «σταυρωθήτω».

Το ενύπνιον του Αγ.Ρωμανού του Μελωδού μια Χριστουγεννιάτικη νύχτα...

 

Το ενύπνιον του Ρωμανού, όπου πήρε το ταλαντο να συνθέτει και να ψάλλει ύμνους, μια νύχτα των Χριστουγέννων στις Βλαχερνες.

Κι ενώ βρισκόταν στον ναό αυτό για την αγρυπνία τωνΧριστουγέννων, παρουσιάστηκε η Θεοτόκος κρατώντας στο χέρι ένα κοντάκιο, δηλαδή μια περγαμηνή τυλιγμένη σε κύλινδρο, και του έδωσε να το φάει. 

 Μόλις το γεύθηκε ο Ρωμα­νός, μια άφατη γλυκύτητα γέμισε το στόμα του· ανέβηκε στον άμβωνα και άρχισε να ψάλλει με φωνή αγγελική: 

«Η Παρθένος σήμερον, τον υπερούσιον τίκτει…», κοντάκιο που ψάλλεται μέχρι τις μέρες μας.

Του Αγίου Ρωμανού του Μελωδού...θα έπρεπε να ήταν Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης...!

"Χαίρε αρρητορηματόρυτε ουρανίων ροών
Χαίρε γαστεροσυλλαβόφεγγε αλαλήτων ειρμών
Χαίρε ότι αδιαλείπτως κελαηδάς σιωπές αψιθύριστες
Χαίρε ότι ακαταλήπτως ευηχείς ευωχίες αμύριστες"

'Άγιε Ρωμανέ μας, Μελωδέ της Οικουμένης και του Απερινόητου, αν η Ποίηση δεν είναι ακόμα ένα καταναλωτικό αγαθό ευφορίας, μια εκτόνωση εγωτικού υποσυνειδήτου ή μια ναρκισσιστική προβολή αμαστόρευτης φαντασίας, τότε η Ποίηση είσαι Εσύ!

Αν δεν είναι ένα ακόμα γενικά και αόριστο ιδανικό ή παγκόσμιο εμπόρευμα με προσωπίδα ειδώλου στην εποχή των "γενικών και αορίστων" καλών σκοπών και των εμφατικά άσαρκων αγαπολογιών, τότε η Ποίηση είσαι Εσύ!

Αν δεν είναι ακόμα μια εισπνοή θανατεμένης δοκισήζωης επιβίωσης με "αυτό το κάτι" για να ξεφύγουμε για λίγο, τότε η Ποίηση είσαι Εσύ!

Τοιχογραφίες Αγ.Ρωμανού του Μελωδού

  Ιερό του Αγίου Δημητρίου Παυλοπούλου- 17ου αιώνα

Άγιος Ιωσήφ ο Υμνογράφος και ο Άγιος Ρωμανός ο Μελωδός. Καπνικαρέα

Μονή Πεκίου-Σερβία,15ος αιώνας

Μονή Πρίλεπ-Σκόπια 1298

Το πορτραίτο της Παναγίας στον Ρωμανό τον Μελωδό

Ο Άγιος Ρωμανὸς ο Μελωδός μονάζοντας στὴν Παναγία τοῦ Κύρου, στη Βασιλεύουσα, ἔτρεφε ιδιαίτερη ἀγάπη γιὰ Εκείνη. Στον ἐξαίσιοὝμνο του στὴ Γέννησή Της,Την αποκαλεί μεταξὺ τῶν ἄλλων: «Ἄχραντη, Θεοτόκο,Μητέρα τῆς ζωῆς μας, Καλὴ Κόρη τῆς Ἄννας, Ἅγιο Ναό,Δοχεῖο τοῦ Κυρίου, Ἐλπίδα κάθε Χριστιανοῦ», ἐνῷ στὸν ἀπαράμιλλο  Ὕμνο του στὸν Εὐαγγελισμὸ της βροντοφωνάζει ὁ πιστὸς λαὸς τὸ«Χαῖρε, Νύμφη, Ἀνύμφευτε»καὶ Τὴν ἀποκαλεῖ ὁ Γαβριήλ:Ἄσπιλη, Θεοκάλεστη Κόρη,Ὁλόφωτη, Ἀψεγάδιαστη»,ὁ δὲ ἀπορημένος Ἰωσὴφ την ἀντικρίζει: «Φοβερὴ καὶ Γλυκειά, Φωτιὰ καὶ Δροσιά,Παράδεισο καὶ Καμίνι, Τόπο ταπεινὸ τοῦ Φιλανθρώπου»

 Καὶ στὸ θεσπέσιο Κοντάκιο τῆς Γεννήσεως τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ μᾶς προσκαλεῖ ὁ Μελωδὸς νὰ πάμε στὸ Σπήλαιο νὰ δοῦμε, «Κόρη ποὺ γέννησε βρέφος». Ελάτε νὰ πάρουμε του παραδείσου τὰ δώρα μέσα στὸ Σπήλαιο ἐκεῖ ἐφανερώθηκε δέντρο Ὑπερφυσικό, ποὺ προσφέρει ἄφεσι, ἐκεῖ μέσα εὑρέθηκε πηγάδι ἀχειροποίητο, ἀπ’ὅπου ὁ Δαβὶδ παλιὰ ἐπιθύμησε νὰ πιῆ. Εκεῖ μέσα βρίσκεται Κόρη ποὺ ἐγέννησε Βρέφος καὶ σταμάτησεν ἀμέσως τὴ δίψα τοῦ Ἀδὰμ καὶ τοῦ Δαβίδ, καὶ Το ρωτᾶ: «πῶς ἦρθες μέσα μου;» Ὁ Δημιουργὸς τῆς μητέρας Γιός της θέλησε κι ἔγινε ο προστάτης τῶν βρεφῶν Βρέφος στὴ φάτνη πλάγιαζε⋅ καὶ προσπαθώντας νὰ Τὸν καταλάβη Τοῦ‘λεγεν ἡ Μητέρα Του: «Πές μου, παιδί μου, πῶς μέσα μου ἦρθες; Σὲ κοιτάζω, Σπλάχνο μου, καὶ μένω κατάπληκτη γιατὶ σὲ θηλάζω καὶ γάμο δὲν ἔκανα κι ἐγὼ Σὲ βλέπω σπαργανωμένο, τὴν παρθενίαν μου ἀκόμα ἀπείραχτην θωρῶ γιατὶ Ἐσὺ τὴν ἐφύλαξες ποὺ διάλεξες κι ἔγινες Νέο Παιδί, ὁ Ἄχρονος Θεός. Καὶ «γιατί στοὺς χωματένιους ἔφθασες;» Ὑπέροχε Βασιλιά, ποιά σχέση ἔχεις Ἐσὺ μ’ ἐκείνους ποὺ ἐπτώχευσαν; Δημιουργέ του οὐρανοῦ, γιατί στοὺς χωματένιους ήρθες; Ἀγάπησες τὸ Σπήλαιο ἢ ζήλεψες τὴ Φάτνη; Νά ποὺ δὲν βρίσκεται οὔτε δωμάτιο γιὰ τὴ δούλη Σου στὸν χῶρο ποὺ ξεπεζέψαμε.»

Κι οἱ Μάγοι Τὴν ἀποκαλοῦν «Μητέρα καὶ Τροφὸ Παιδιοῦ χωρὶς πατέρα» καὶ Φωτιὰ ποὺ δροσίζει». «Θέλεις νὰ μάθης ἐδῶ πῶς εὐρεθήκαμε; Ἀπὸ τὴ χώρα τῶν Χαλδαίων, ὅπου δὲν παραδέχονται ὅτι ὁ Κύριος εἶναι ὁ «Θεὸς τῶν θεῶν» ἀπὸ τὴ Βαβυλώνα ὅπου δὲν ξέρουνε ποιός ἔφτιαξε  ἐκεῖνα ποὺ λατρεύουν⋅ ἀπὸ ἐκεῖ ἦρθε καὶ μᾶς παρέλαβε τὸ Φῶς τοῦ Παιδιοῦ Σου ἀπὸ τὴν πυρολατρεία τῶν Περσῶν⋅ ἀφήσαμε τὴ φωτιὰ ποὺ ὅλα τὰ ἐξαφανίζει κι ἀντικρύζουμε Φωτιὰ ποὺ δροσίζει.»

 Καὶ μιλώντας ἡ ἴδια στὸ Πανάγιο Βρέφος γιὰ τὸν κόσμο τοῦ λέει: «Μ’ ἔκανες Στόμα καὶ Καύχημα ὅλου τοῦ Γένους μου», «Ἐμένα κοιτάζουν οἱ ἐξόριστοι τοῦ Παραδείσου,γιατὶ τοὺς ἐπαναφέρω καὶ τοὺς κάνω νὰ αἰσθανθοῦν ὅλα τὰ καλά»

«Ο Ρωμανός ήταν όλος μέσα στην χάρη του Χριστού και ότι έγραφε ήταν τέλειο»(Γέροντας Πορφύριος)

ΑΓΙΟΣ ΡΩΜΑΝΟΣ Ο ΜΕΛΩΔΟΣ +1 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ