Ένας μεγάλος καλλιτέχνης γεννιέται αλλά και δημιουργείται. Τό πως γεννιέται, αυτό ανήκει στο μυστήριο τον Θεού που περιβάλλει με τον ανέγγιχτο γνόφο Του την ανθρώπινη ύπαρξη στην σπαρακτική ώρα που πλάθεται. Το πως όμως δημιουργείται, δηλαδή το πώς, από ποιες αίτιες και με ποια μέσα διαμορφώνεται η προσωπικότητα του, το πως ανθίζει η δημιουργική του συνείδηση και καρπίζει το θεόδοτο τάλαντο τον, όλα αυτά αποκαλύπτονται σε κείνους που αποφασίζουν να καταχτήσουν και να ερμηνεύσουν ένα συνολικό καλλιτεχνικό έργο.Μια ερμηνεία τον έργου τέχνης, μια σοφή αποκρυπτογράφηση της προσωπικότητας του καλλιτέχνη, δεν αποκλείει το ίδιο εγχείρημα από κάποιον ’λλο, με διαφορετικά αισθητικά συμπεράσματα. Το μέγα χάρισμα των δημιουργημάτων μιας καλλιλιτεχνικής μεγαλοφυίας είναι ακριβώς αυτό : να προσφέρονται πολυεδρικά, να διαθέτουν φανερές και κρυφές θέες, ν' αναδείχνουνται κάθε τόσο μυστηριώδη κι ανεξάντλητα, ανεξερεύνητα. Κι έτσι, κάθε εποχή διατυπώνει και, τη δική της εκδοχή για το υψηλό καλλιτεχνικό έργο.
Δεν έχει συμπληρωθεί ούτε αιώνας από τότε που «ανακαλύφθηκε» το έργο τον Δομήνικου Θεοτοκόπουλου. Κι όμως, η βιβλιογραφία είναι τεράστια και η θέση που έλαβε ο Γκρέκο δικαιωματικά στην ιστορία της Τέχνης είναι του ουσιαστικού αρχηγέτη της μοντέρνας ζωγραφικής, του μεγαλοφυούς αντιρεαλιστή σε καιρούς επίμονου και ολόφωτου ρεαλισμού, ενός σ οφού του φωτός όχι του φωτός εκείνον που δόξασαν με τα χλωρά τους πινέλα οι εμπρεσσιονιστές αλλά κάποιον ριζικά διαφορετικού, κρυμένου, μυστηριώδους φωτός που αναπηδά με αγωνία από τα έγκατα της ανθρώπινης ύπαρξης, ενός κολορίστα τέλος έμφορτου από μυστικιστικό πάθος. Ο Γκρέκο δεν έβλεπε στο χρώμα κάτι το φυσικό, το αντικειμενικό. Ήταν γι αυτόν η γλώσσα του πνεύματος, το κάθε χρώμα έσερνε μαζί του έναν ολόκληρο κόσμο από πνευματικές κι αισθητικές συγκινήσεις μετουσιωμένες, ικανές να συντεθούν μυστηριωδώς και να εκφράσουν τον κόσμο περνώντας τον από το πυρωμένο φίλτρο της δημιουργικής συνείδησης τον ζωγράφου. Ένα τέτοιο, υπαρξιακό θα λέγαμε, αντίκρυσμα των χρωμάτων, είναι γνώρισμα ασκίαστο μιας μεγαλοφυΐας της ζωγραφικής τέχνης.
Έχουν λοιπόν ειπωθεί πάρα πολλά για τον Θεοτοκόπουλο και την τέχνη τον, σωστά, λαθεμένα, φανταστικά. Έχει ερμηνευθεί το έργο του σχεδόν εξαντλητικά, αλλά η μοίρα της μεγαλοφυΐας είναι να παραμένει ανεξάντλητη στα επιτεύγματα της. Το υψηλό έργο τέχνης είναι ένα ορυ χείο. Από τ' ορυχείο αυτό ερχόμαστε να σκάψουμε «και να πάρουμε κι εμείς, προσπαθώντας να ιδούμε τον Γκρέκο στις καταβολές του.
Γιατί κάθε καλλιτέχνης άξιος του υψηλού ονόματος πολύ περισσότερο ο Θεοτοκόπουλος, για λόγους που αμέσως θα εξηγήσονμε δεν επιτρέπεται να σημασιολογηθεί στενά, αισθητικά μονάχα. Αποτελεί άκρο φανέρωμα και θαυμαστή βεβαίωση της στάθμης τον πολιτισμού της εποχής του. Κι όταν ένας πολιτισμός δεν έχει την ικανότητα να προβαίνει σε βαρυσήμαντες καταθέσεις στο ταμείο της Τέχνης, τούτο σημαίνει πως πρόκειται για πολιτισμό άφτερο, πνευματικά ανάπηρο, που αντικρύζει την ομορφιά με μάτια πήλινα και δεν γεύεται το ρίγος της μεταφυσικής έξαρσης πού δυναμικά εμπερικλείεται στο έργο τέχνης. Γιατί η ομορφιά, κατά την μνημειώδη έκφραση τον Μπερντιάεβ, δεν είναι μονάχα μια άξια αισθητικού ποιού· είναι και αξία ποιού μεταφυσικού.
Η σημασία τον Γκρέκο βγαίνει πάνω από τη στενά αισθητική αξία τον έργου του. Εδώ έχουμε ένα μοναδικού ύψους διάλογο τον πνεύματος της Ανατολής με το πνεύμα της Δύσης, το έξοχο επίτευγμα μιας σύνθεσης που δύσκολα πετυχαίνεται. Κι από αυτό το ευτυχές αγώνισμα της ζωγραφικής τον μεγαλοφυΐας, γεννήθηκε χάρη σε μια τρομερή, αγωνιώδη εκκαμίνευση ένα έργο-έργο μεγάλης ηθικής οδύνης για κείνονς που μπορούν ορθά να το αναγνώσουν, πού σήμερα, ύστερα από τρεις και πλέον αιώνες, μας φαίνεται μοντέρνο, επίκαιρο, χλωρό από την αγωνία που αναστατώνει τον αιώνα μας. Βέβαια, η αγωνία τον σημερινού κόσμου πηγάζει από την μεταφυσική ερήμωση των ψυχών. Η αγωνία όμως του Γκρέκο, είναι αγωνία διαλόγου, αγωνία εκλογής και προσωπικής διάσωσης ανάμεσα από τις σφοδρές δυνάμεις δυο, διαφορετικής εσωτερικής σύστασης και κατεύθυνσης πνευμάτων, δύο διαφορετικών αισθητικών διαλέκτων. Αγωνία αρνητική η δική μας, αγωνία δημιουργική, θετική η δική τον. Αυτή όμως η αγωνία πρωτόγευστη και παράδοξη για μια εποχή σαν τη δική του με τις σίγουρες φόρμες, με τη συγκροτημένη ερμηνεία τον κόσμου, που ήταν όμως κι εκείνη εποχή μεταβολισμού είναι το σταυρικό σημείο όπου σήμερα, εμείς οι εσωτερικά ταλαιπωρημένοι από τον ασεβή αιώνα μας, τον συναντούμε.Αν ο Θεοτοκόπουλος έμενε όλο του το βίο στην Κρήτη ή αν γεννιόταν στη Δύση, ή ακόμη αν ξόδευε όλη του τη ζωή στην Ιταλία και δεν κατάφευγε στην ομόλογη με την Κρήτη του Ισπανία, η αγωνία που αυλακώνει με σπαραχτικά φώτα το έργο τον, θα του ήταν άγνωστη. Γιατί αυτή η αγωνία, η μάχη δυο διαφορετικών παραδόσεων μέσα στο δημιουργικό κύτταρο μιας μεγαλοφυΐας, οφείλεται στη σύγκρουση στην αρχή, στο διάλογο κατόπιν της βυζαντινής ζωγραφικής παιδείας με το κοσμικό πνεύμα της αναγεννησιακής ζωγραφικής. Κι αυτό είναι το σημείο απ' όπου θα ξεκινήσουμε.
Πριν προχωρήσουμε, δεν θα ήταν άσκοπο να προβούμε σε μια ιχνογράφηση τον βίου τον Γκρέκο. Τα πραγματικά περιστατικά θα φωτίσουν σταθερά το θέμα μας.
Γεννήθηκε στα 1541 στο Χάνδακα τής Κρήτης, το σημερινό Ηράκλειο. Κάθε άλλη άποψη έχει καταρριφθεί μετά τη δημοσίενση τον πρακτικού μιας δίκης που έγινε στο Τολέδο κι όπου ο κατηγορούμενος ήταν Έλληνας. Ο Θεοτοκόπουλος του παρουσιάστηκε ως μεταφραστής, Δηλώνει, λοιπόν στο δικαστήριο πως γεννήθηκε στην πόλη του Χάνδακα: «Ν atural de la ciudad de Candia ».
Έζησε στην Κρήτη, τον καιρό της βενετσάνικης κατοχής, ως τα 25 του τουλάχιστο χρόνια, κι εκεί μορφώθηκε ζωγραφικά πιθανώτατα στη σχολή του μετοχίου της μονής Σινά, που υπήρχε τότε στο Χάνδακα. Είναι η εποχή της μεγάλης ακμής της Κρητικής αγιογραφικής Σχολής, με κορυφαίους τον Αντώνιο, το Θεοφάνη και τον Τζώρτζη, τους Κρήτες. Η εκδοχή πως ο Θεοτοκόπουλος έφυγε έφηβος από την πατρίδα του και σπούδασε την τέχνη του στην Βενετία έχει σήμερα τελείως καταπέσει. Ένα πολύτιμο συμβόλαιο του νοτάριου Μιχαήλ Μαρά, από το Ηράκλειο, ανακαλύφτηκε που συγκεκριμενοποίησε την αλήθεια γύρω από την ζωγραφική παιδεία του Γκρέκο. Στο συμβόλαιο αυτό ο ζωγράφος μας προσυπογράφει ως μάρτυρας. Και η υπογραφή του : μαΐστρο, μάστορας, δάσκαλος Μένεγος α πό το Δομήνικος, Δομένεγος, Μένεγος, Θεοτοκόπουλος, σγουράφος, δηλαδή ζωγράφος. Οι τίτλοι μαΐστρος και σγουράφος ανήκουν μαρτυρημένα μόνο στους ξεσκολισμένους τεχνίτες. Το Συμβόλαιο φέρει ημερομηνία : 1566. Εικοσιπέντ ε χρονών, ο Γκρέκο βρίσκεται ακόμη στην Κρήτη. Σε μια Κρήτη με καταστόλιστες τις εκκλησιές της από τα ολάνθιστα, θαυμαστά ζωγραφικά επιτεύγματα τής αγιογραφικής Κρητικής Σχολής. Εικοσιπέντ ε χρόνια βιώματα προσωπικά και σπονδή.
Ίσως το χρόνο εκείνο, το 1566, ανεβαίνει στη Βενετία. Μαθητεύει στη σχολή του Τισιάνο και κυρίως του Τιντορέτο. Ο Τισιάνο φλογίζει τα βυζαντινά του χρώματα με πάθος και σκληρό λυρισμό. Ο Τιντορέτ ο τον βοηθεί να πρωταγγίξει τον βαθύτερο εαυτό του με τους ανοιχτούς, τρικυμισμένονς τον ουρανούς και τις βαθειές σκιές της τέχνης του. Αλλά το πιθανώτερο είναι, όπως σοβαροί μελετητές υποστηρίζουν πως ο Θεοτοκόπονλος προσκολήθηκε σε μια σχολή Κρατών αγιογράφων, φιλελεύθερης βυζαντινής τεχνοτροπίας, που ανθούσε τότε στη Βενετία, ξακουστή για τις πολύ αρεστές βυζαντινές της Παναγίες.
Στα 1570 βρίσκεται στη Ρώμη, σε ώρα πού ή τέχνη τον Μιχαήλ Αγγέλου σκεπάζει με την Αναγεννησιακή της μεγαλοσύνη και με το ανθρωποκεντρικό της φρόνημα τον ουρανό της αιώνιας πόλης. Βενετία και Ρώμη ζουν μέσα στον πυρετό τής Αναγέννησης, η τέχνη υφαίνεται γύρω από τον άνθρωπο, ο Θεός εξανθρωπίζεται. Ο Γκρέκο είχε μάθει με τη βυζαντινή του ζωγραφική διάλεκτο ν' αποθεώνει τον άνθρωπο, να τον τοποθετεί στο χώρο της αθανασίας, των ουρανών. Μέσα του δυναμώνει σιγά σιγά μια κρίση συγκλονιστική. Στη Ρώμη έχει επιτυχίες, το ταλέντο του το προσέχουν και το εκτιμούν. Και τότε, το φιλόπρωτο πνεύμα τον, γεμάτο απ' την επίφοβη ένταση τη νεότητας, με τα κριτήρια του όμως σταθερά τοποθετημένα στην ιεραρχία που τον παράδωσε η βνζαντινή ζωγραφική του αγωγή, ξεσπά σε μια πρόκληση: προτείνει να γκρεμίσουν το έργο του Μιχαήλ Αγγέλου από την Καπέλα Σιξτίνα και «θα το έκανε κείνος με τιμή, με σεμνότητα, κι όχι κατώτερο από κείνο στην καλή ζωγραφική εκτέλεση»
