Είδα τον Εθνομάρτυρα Μητροπολίτη Χρυσόστομο Σμύρνης ν’ ανεβαίνει το Γολγοθά του…

Από το βιβλίο του Μιχ. Βαλβαζάνη «Πως έζησα την καταστροφή της Σμύρνης

«…Κατά το γιόμα, λίγο προτού βασιλεύσει ο ήλιος, ήρθε ο μικρός Απτουραμάν. Έτσι νωδός, αθώο παιδί φαινότανε αν και τουρκί. Ότι έβλεπε μας το έλεγε…
- Που σεργιανάς Απτουραμάν, σε ποιους μαχαλάδες τριγυρίζεις, του είπε η Βασιλική, γιατί άργησες να ’ρθεις;
- Ήμουνα στο κονάκι, Διοικητήριο, Χανούμ ντουντού της είπε εκείνος.
- Τι έκανες στο κονάκι. Δεν είχες καμιά δουλειά εκεί…
- Έβλεπα τον Μπας παπά (μητροπολίτη).
- Που τον έβλεπες τον Μπας παπά… Τον ρώτησα εγώ ότι μ’ ενδιέφερε η πληροφορία αυτή.
- Τον έχουν στο κονάκι. Του κόψανε τα γένια. Τον δέρνουνε. Τον πιλατεύουνε. Του βάζουνε λεπίδι από μαυρομάνικο μαχαίρι στο λαιμό τον απειλούν. Τον περιγελάνε… Τέτοια.
- Τον είδες εσύ να τον δέρνουν και να του κάνουν όλα αυτά, που μου λες;
- Τον είδα εφέντημ… τον είδα! Ήταν πολλή πλέμπα μαζεμένη εκεί. Τον είχανε μέσα στον αυλόγυρο του Διοικητηρίου. Οι ζαπιέδες τον δέρνανε αβέρτα και αλύπητα με τα κουρμπάτσια (μαστίγια). Και πάγαινε ποτάμι το αίμα… Γινότανε μεγάλο πατιρντί, μ’ αυτόν τον Μπας…
- Ύστερα τι τον κάνανε;
- Δεν ξέρω. Να, εγώ τον άφησα εκεί κατάνακρα κλαμένο. Έμαθα φεύγοντας, πως θα τον πάνε τα χαμίνια και οι χαμάληδες να τον κρεμάσουν στο Τιλκιλίκ, σαν να ’τανε λέει, χαΐνης. Έτσι…

Το Τιλκιλίκ ήτανε ένα μέρος από πελώρια πλατάνια όλο δροσιά και πρασινάδα και βρίσκονταν σιμά στο σιδηροδρομικό σταθμό του Μπασμαχανέ.
- Να τον κρεμάσουν; έκανα εγώ με κατάπληξη. Άκου, να τον κρεμάσουν. Γιατί τι έκανε; Μετά μου ήρτε η σκέψη… Ξέρω, τον φοβούνται. Και θέλουν να τον περάσουνε στα γλήγορα απ’ το εφήμερο στο αιώνιο.

- Και πότε θα τον κρεμάσουν; ξαναρώτησα το τουρκί.
- Τώρα. Ήτανε στο χαζίρι να τον πάρουν. Θα τον περάσουν, λέγανε, από το δρόμο Μπας Οτουράκ.
Το Μπας Οτουράκ ήταν ένας κεντρικός δρόμος, το πιο μεγάλο βουλεβάρτο (λεωφόρος) της πόλης, που άρχιζε από το Διοικητήριο και τέλειωνε στο σιδηροδρομικό σταθμό…
- Έρχεσαι Απτουραμάν, να πάμε να δούμε, που θα τον κρεμάσουν. Είπα στο παιδί και είχα τους λόγους μου.
- Έρχομαι εφέντη μ’, μου κάνει το χαϊβάνι με αφέλεια.

 Είχα, αλίμονο, τη θλιβερή επιθυμία να έβλεπα το μάρτυρα Δεσπότη μας για στερνή φορά.

~ΦΩΣ ΚΑΙ ΣΚΟΤΑΔΙ ΣΤΗΝ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΤΡΑΓΩΔΙΑ~

«Χρυσόστομος Σμύρνης ο Άγιος της Θυσίας, Αριστείδης Στεργιάδης ο Μοιραίος της Δειλίας»

Με την ευκαιρία της τραγικής επετείου του μαρτυρικού θανάτου του Χρυσοστόμου Σμύρνης και της ηρωικής του αυτοθυσίας, η μνήμη μας στέκεται ευλαβικά στον Ιεράρχη που έγινε θυσία ζώσα, που πότισε με το αίμα του τη γη της Ιωνίας, αφήνοντας πίσω του έναν θρύλο αθανασίας. Μα, την ίδια στιγμή, η ιστορία μας υποχρεώνει να κοιτάξουμε και την άλλη όψη. Να αντικρίσουμε όχι το μεγαλείο και την ανδρεία αλλά την τραγωδία και τη δειλία. Να δούμε τον άλλο «πρωταγωνιστή» εκείνων των ημερών τον αρνητικό ήρωα, τον Ύπατο Αρμοστή Αριστείδη Στεργιάδη.

Ο Στεργιάδης έφτασε στη Σμύρνη τον Μάιο του 1919 ως αντιπρόσωπος της Ελλάδος και εντολοδόχος(αποτελούσε ξεκάθαρα άνθρωπο του και προσωπική επιλογή)του Ελευθερίου Βενιζέλου. Ο λαός τον υποδέχθηκε με ιαχές, με δάκρυα χαράς, με την προσδοκία πως έβλεπε στο πρόσωπό του τον ελευθερωτή, τον μεσσία της φυλής. Δυστυχώς όμως, εκείνος, αντί για λόγια ελπίδας, σήκωσε τον βούρδουλα. Δήλωσε ότι θα διοικήσει με αυστηρότητα, με σκληρότητα, με πειθαρχία που ισοπέδωνε ψυχές. Από την πρώτη κιόλας στιγμή πρόδωσε την καρδιά του Μικρασιάτη που τον περίμενε αιώνες.

ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ DNA

[...]Ο ιστορικός και συγγραφέας Σαράντος Καργάκος στο βιβλίο του «Ο Εθνομάρτυς Χρυσόστομος Μητροπολίτης Σμύρνης», προσεγγίζοντας το μαρτυρικό τέλος του δυναμικού ιεράρχη, καταλήγει σε μια ρηξικέλευθη και πρωτοποριακή ερμηνεία, αποδίδοντας τον θάνατό του όχι σε μια τυχαία έξαρση του φανατισμού του εξαγριωμένου τουρκικού όχλου, αλλά στον υπολογισμένο πολιτικό σχεδιασμό του βαθέως τουρκικού κράτους, που αποσκοπούσε να στερήσει από την Ελλάδα μια άξια και ικανή εθνική ηγεσία.

Αξίζει να παρακολουθήσουμε με προσοχή τον ενδιαφέροντα συλλογισμό του:

«Θα ήταν αφελές να αποδώσουμε την δολοφονία [εννοεί του Χρυσοστόμου Σμύρνης] στην εκδικητικότητα του Νουρεντίν ή στη θηριωδία του τουρκικού όχλου. Επρόκειτο για πράξη πολιτική. Η εξόντωση του Χρυσοστόμου ήταν προσχεδιασμένη. Δεν τον τιμώρησαν για όσα έπραξε αλλά για όσα θα έπραττε εναντίον τους, αν φυσικά επιζούσε.

 Σκότωσαν τον μελλοντικό Ηγέτη της Ελλάδος. Τον άνθρωπο –τον μόνο άξιον– προς τον οποίο θα προσέβλεπε σύσσωμο το έθνος μετά την Καταστροφή, τον Ηγέτη που σε καμμιά περίπτωση δεν θα εγκατέλειπε την Αν. Θράκη, που θα ενοποιούσε σε βραχύ χρόνο τον προσφυγικό και ελλαδικό πληθυσμό, που με την πυρέσσουσα δραστηριότητά του θ' ανόρθωνε ηθικά και υλικά το κράτος και σε καμμιά περίπτωση δεν θα επέτρεπε να παγιωθεί ως πολιτική νοοτροπία η αντίληψη περί «χαμένων πατρίδων» (από το βιβλίο του ιστορικού και φιλολόγου Σαράντου Ι. Καργάκου, Ο Εθνομάρτυς Χρυσόστομος Μητροπολίτης Σμύρνης, Έκδοση Ιεράς Μητροπόλεως Δημητριάδος, 2η Έκδοση 2018,

ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ DNA

Σήμερα, βλέποντας κανείς την πνευματική και ηθική σήψη, που έχει διαβρώσει τα θεμέλια της παραπαίουσας ελληνικής κοινωνίας, αδυνατεί να πιστέψει ότι το αιματοβαμμένο ράσο του Εθνομάρτυρος Μητροπολίτη Σμύρνης αποτελεί μέρος της εθνικής και θρησκευτικής μας κληρονομιάς, καθώς θεωρεί αδιανόητη την σημερινή κατρακύλα του ελληνικού λαού, από τα σπλάχνα του οποίου αναδεικνύονταν κάποτε πνευματικά αναστήματα απαράμιλλου θάρρους και αγωνιστικότητας.

Δυστυχώς, η επικράτηση της κουλτούρας του εθνομηδενισμού και της αποϊεροποίησης των πάντων επέφερε νομοτελειακά την τροποποίηση του εθνικού και πατριωτικού DNA του ελληνικού λαού, με αποτέλεσμα οι σημερινοί πολίτες, είτε να αγνοούν τον σύγχρονο Μεγαλομάρτυρα της Ορθοδοξίας και του Ελληνισμού, είτε να στέκονται παγερά αδιάφοροι ενώπιον της αυτοθυσίας και της προσφοράς του, απορρίπτοντας –στην εποχή του τεχνολογικού πολιτισμού– ως ξεπερασμένες τις ηρωικές και αγιασμένες μορφές του Γένους, από τις οποίες όμως γαλουχήθηκαν, καθοδηγήθηκαν και εμπνεύστηκαν ολόκληρες γενιές Ελλήνων.

Οι Νεοταξίτες ινστρούχτορες, προετοιμάζοντας την «Νέα Ελλάδα» της μηδενικής ιστορικής γνώσης, απομακρύνουν από την σχολική εκπαίδευση ηρωικά πρότυπα διαχρονικής αξίας, στα οποία αφιερώνονται (για «ξεκάρφωμα») ελάχιστες μόνο αράδες στα βιβλία της Ιστορίας, αντί να αποτελούν ανεξάντλητη πηγή διαρκούς έμπνευσης και φιλοπατρίας. Το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα έχει δομηθεί αριστοτεχνικά, ώστε να οδηγεί βαθμιαία στον αφελληνισμό των μαθητών και στην απαξίωση της ορθόδοξης πίστης, ενώ την ίδια στιγμή καλλιεργεί με δόλιο τρόπο την διεθνιστική αντίληψη και νοοτροπία, που γελοιοποιεί και χλευάζει ως αναχρονιστική κάθε αναφορά στο Έθνος και στην Εκκλησία.

Η ασημοκαπνισμένη Παναγιά

Της Γαλάτειας Γρηγοριάδου – Σουρέλη

  Στις 27 Αυγούστου 1922 οι Τούρκοι έμπαιναν στη Σμύρνη. Την προηγούμενη μέρα είχε φύγει με αγγλικό πλοίο ο Ύπατος Αρμοστής. Στις 31 Αυγούστου 1922 άρχισε ο εμπρησμός της πόλης, που εκδηλώθηκε πρώτα στην αρμενική συνοικία. Την επόμενη μέρα η Σμύρνη ως κέντρο του Μικρασιατικού Ελληνισμού δεν υπήρχε πια.

  Από τότες που θυμάμαι, τέτοιες μέρες η γιαγιά ήταν αλαφιασμένη. Ούτε χαδολογήματα πολλά στο σμαρί τα παιδιά, τα εγγόνια της, ούτε παραμύθια. Μπορώ να πω πως το είχαμε συνηθίσει, ήταν και αυτό σα φυσικός νόμος. Μήπως ποτέ αναρωτήθηκες γιατί ξημέρωσε, γιατί έβγαλε ζουμπούλια η γλάστρα; Ναι, το είχαμε συνηθίσει το φυσικό της γιαγιάς: Να είναι πάνω στο κεφάλι της ψυχοκόρης που έφτιαχνε τις μαρμελάδες, να διώχνει με ένα καλαμένιο φυσερό εμάς τα παιδιά, που μπερδευόμασταν στη φαρδιά, πλισαρισμένη φούστα της.

 - Μην περνάτε από το λιακωτό. Το λέω, το ξαναλέω, μα όλο το ξεχνάτε, που να σας ξεχάσει ο Χάρος. Τόσος τόπος δε σας χωράει; Άντε βαλάντωσα με τούτες τις μαρμελάδες, και τα σερμπέτια, που σίγουρα φέτος δεν πετύχανε. Στο είπα, Μαρίτσα, τα κατέβασες από την φωτιά προτού δέσει η καλά ζάχαρη. Και το λεμοντουζού σα να έπεσε λίγο καρπούζι. Θα μου ζαχαρώσουν θα το δεις! 

 Αυτά τα λόγια τα άκουγα κάθε χρονιά, μα κάθε χρονιά, κι έχω τυπώσει καλά στο μυαλό μου την κίνηση απελπισίας που έκανε, καθώς συμμάζευε τον κατάλευκο κότσο της, που πάντα ήταν συμμαζεμένος. Ήμουνα το μόνο κορίτσι σε τόσα αγόρια που έκαναν οι κόρες και οι νυφάδες της – αντρογεννήστρες τις έλεγαν οι γειτόνοι μας – είχα και το όνομα της. ίσως για αυτό γινόταν δυό παρατυπίες: Ή μια, με άφηναν να σιμώσω τις γυάλες με τις μαρμελάδες και τα σερμπέτια που λιαζόταν στο λιακωτό μέρες και μέρες, πριν αραδιαστούν προσεχτικά στο κελάρι, να έχουμε το χειμώνα να αλείφουμε το ζυμωτό ψωμί και να τρατέρνουμε τα μουσαφιρλίκια που ποτέ δεν έλειπαν. Αυτό ήταν το πρώτο.

  Το άλλο ήταν πως εγώ, φορώντας τους γαλάζιους ταφταδένιους φιόγκους μου και το βελούδινο φουστάνι μου, πήγαινα στον Δεσπότη μας. Σε ένα καλαθάκι φοδραρισμένο με ασπροκέντητο λινό, μπαίναν οι γυάλες: Το καρπουζάκι από το μποστάνι μας με την αρμπαρόριζα να σου τρυπάει την μύτη, το βύσσινο από τις βυσσινιές κι η βυσσινάδα, που είναι γιατρικό σαν είσαι άρρωστος και τα σερμπέτια, να τρατέρνουν στο Δεσποτικό. Με ξεπροβόδιζε η μάνα κι γιαγιά.

 – Πεσκέσι στο Δέσποτα, και να ξέρεις, ρεζίλι θα γίνουμε. Δεν έδεσε η ζάχαρη στη φωτιά κι ο ήλιος δεν άρπαξε και το λεμοντουζού λίγο γκρίνιαξε η γιαγιά. 

Κι η μάνα: 

- Μετάνοια βαθιά θα κάνεις, θα του φιλήσεις το χέρι το δεξί…το νου σου σα θα σε τρατάρουν μη λερωθείς! 

 Και ο πατέρας, φορώντας το μαύρο του καλό κουστούμι, έφτιαχνε εκεί στην ξώθυρα τον κολλαριστό γιακά του πουκαμίσου του, σημάδι πως νευρίασε κι άλλο δεν μπορεί πια να περιμένει.

  Σαν έκανα την δασκαλεμένη μετάνοια, σα φίλησα το χέρι του Δέσποτα εκείνη τη χρονιά, στα 1921, που να το ήξερα…Αν το ήξερα, θα είχα σκύψει να ασπαστώ τα πόδια του…Αν το ήξερα… Με φίλησε στα μαλλιά, με άρπαξε με τα δυό του χέρια και με σήκωσε ψηλά. 

– Εσύ βάρυνες, έγινες κοτζάμ κοπέλα, μου είπε κι εγώ νόμισα στα αλήθεια πως μου χάρισαν παράδεισο.

 Ο πατέρας μου καμάρωσε: 

- Δέσποτα, είπε, βάρη δεν πρέπει να σηκώνετε! 

 Μ’ άφησε κάτω ο Δεσπότης, αφού με φίλησε στα δυό μου φουντωμένα μάγουλα.

Θεοφάνεια στην Σμύρνη από τον Εθνομάρτυρα Χρυσόστομο

 

ΘΕΟΦΑΝΕΙΑ ΣΤΗΝ ΣΜΥΡΝΗ- ΚΑΤΑΔΥΣΗ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΘΝΟΜΑΡΤΥΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΣΜΥΡΝΗΣ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΕΛΛΗΝΩΝ ΑΞΙΩΜΑΤΙΚΏΝ

Ο προφητικός λόγος του ιεροεθνομάρτυρα Μητροπολίτη Σμύρνης Χρυσοστόμου το 1902

  Ο προφητικός λόγος του ιεροεθνομάρτυρα Μητροπολίτη Σμύρνης Χρυσοστόμου το 1902 όταν για πρώτη φορά χειροτονήθηκε Επίσκοπος...

 "Εν όλη τη καρδία και εν όλη τη διανοία θα υπηρετήσω την Εκκλησία και το Γένος και η μίτρα την οποίαν αι άγιαι χείρες σου εναπέθεσαν επί της κεφαλής μου, εάν πέπρωται να απολέση ποτέ την λαμπηδόνα των λίθων της, θα μεταβληθή είς ακάνθινον στέφανον μάρτυρος ιεράρχου".

πηγή

Επιστολή του Σμύρνης Χρυσοστόμου στον Ελευθέριο Βενιζέλο(25 Αυγούστου 1922)

 Ανυπεράσπιστη η Σμύρνη μας . . .
. .Ώρα με την ώρα η κατάσταση γίνεται πιο δύσκολη. Η Σμύρνη κατακλύζεται συνεχώς από πρόσφυγες του εσωτερικού. Ο Μητροπολίτης Χρυσόστομος, αεικίνητος και ακούραστος, τρέχει στην προκυμαία, στις γειτονιές, για να τους παρηγορήσει, να τονώσει το ηθικό τους. Επισκέπτεται τους προξένους των μεγάλων δυνάμεων. Τους παρακαλεί να δεχτούν πρόσφυγες στα καράβια τους. Καμμιά όμως ανταπόκριση στις αγωνιώδεις εκκλήσεις του.
Τον συμβουλεύουν μόνο όλοι, να εγκαταλείψει τη Σμύρνη για να σωθεί ο ίδιος. Αλλά εκείνος δεν κάμπτεται. «Αρχαία παράδοσις του ελληνικού κλήρου, αλλά και καθήκον του καλού ποιμένος» απαντά σταθερά ο μετά από λίγο εθνομάρτυρας, «είναι να παραμένει με το ποίμνιόν του… ΄Αν έφευγα, θα με καταδίωνον αι σκιαί του Ιερού Πολυκάρπου και του αγίου Γρηγορίου του Εώς προδότην και ανάξιον διάδοχόν των … Εφ’ όσον και ένας ακόμη εκ των πιστών του ποιμνίου μου ευρίσκεται ενταύθα, είμαι υποχρεωμένος να μείνω και εγώ. Αδυνατώ να σας ακολουθήσω».

Το βράδυ της ίδιας ημέρας ο Χρυσόστομος απευθύνει επιστολή προς τον Ελευθέριο Βενιζέλο στη Γαλλία, όπου εκείνος είχε αποσυρθεί. Στην επιστολή αυτή, που είναι το κύκνειο άσμα του μεγάλου μάρτυρος της εκκλησίας της Σμύρνης, επισημαίνει τα σφάλματα του εθνάρχου στο χειρισμό του μικρασιατικού ζητήματος. Την έστειλε με το καράβι που πήρε μαζί του τον ελληνικό στρατό.


*Το κειμενο της επιστολής:
"Εν Σμύρνη
Τη 25 Αυγούστου 1922
Αγαπητέ φίλε και αδελφέ κ. Ελευθέριε Βενιζέλε,
Επέστη η μεγάλη ώρα της μεγάλης εκ μέρους σας χειρονομίας. Ο Ελληνισμός της Μικράς Ασίας, το Ελληνικόν Κράτος αλλά και σύμπαν το Ελληνικόν Έθνος καταβαίνει πλέον εις τον Άδην από του οποίου καμμία πλέον δύναμις δεν θα δυνηθή να το αναβιβάση και το σώση.
Της αφαντάστου ταύτης καταστροφής βεβαίως αίτιοι είναι οι πολιτικοί και προσωπικοί σας εχθροί, πλην και Υμείς φέρετε μέγιστον της ευθύνης βάρος δια δύο πράξεις Σας.
Πρώτον διότι αποστείλατε εις Μ. Ασίαν ως Ύπατον Αρμοστήν ένα παράφρονα

Ελένη Δικαίου: Όφειλα στη Μικρασιατική μου καταγωγή ένα βιβλίο για τον Χρυσόστομο Σμύρνης

 Πριν από μερικούς μήνες η Ελένη Δικαίου, έχοντας επισκεφθεί σχολεία της πόλης μας, είχε αποκαλύψει σε συνέντευξή της στη «Θ» ότι ετοιμάζει ένα νέο βιβλίο. Ο ''Τελευταίος Έλληνας της Σμύρνης'', ένα βιβλίο με στοιχεία από τη ζωή και το τέλος του Μητροπολίτη Χρυσοστόμου Σμύρνης, κυκλοφορεί ήδη (από τις εκδόσεις Πατάκη).

 ''Ο τελευταίος Έλληνας της Σμύρνης'', το βιβλίο σας με στοιχεία από τη ζωή και το τέλος του Μητροπολίτη Χρυσοστόμου Σμύρνης, τον οποίο λιντζάρισε ο τουρκικός όχλος στις 27 Αυγούστου του 1922.
 Η μητέρα μου ήταν ένα από τα παιδιά τα οποία ξεριζώθηκαν από τη Σμύρνη τον φοβερό εκείνο Αύγουστο του 1922. Στον προσφυγικό συνοικισμό του Βόλου την Νέα Ιωνία όπου γεννήθηκα και μεγάλωσα, οι άνθρωποι μιλούσαν αδιάκοπα για τις Πατρίδες τους της Ανατολής τις οποίες τόσο άδικα αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν κυνηγημένοι από μαχαίρι και φωτιά. Από μικρή άκουγα προσωπικές μαρτυρίες για όσα συνέβησαν τότε και για τον Χρυσόστομο, τον τελευταίο Μητροπολίτη της Σμύρνης ο οποίος θυσιάστηκε προσπαθώντας να προστατέψει μόνος αυτός τους Σμυρνιούς και χιλιάδες πανικόβλητους πρόσφυγες από το εσωτερικό της Μικρασίας, όταν όλοι οι άλλοι τους είχαν εγκαταλείψει. Αργότερα ενήλικη μελέτησα τις ιστορικές πηγές και στάθηκα με θαυμασμό στην προσωπικότητα αυτού του ανθρώπου. Ο τραγικός του θάνατος, λιντσαρίστηκε από τον τουρκικό όχλο με εντολή του Τούρκου Διοικητή Νουρεντίν, ήταν το επιστέγασμα της πορείας ενός λαμπρού θεολόγου, ενός διανοούμενου συγγραφέα, ενός σπουδαίου ρήτορα, ενός γενναίου άνδρα, ο οποίος γνώριζε τι επρόκειτο να συμβεί έμεινε στην προδομένη Σμύρνη, ενός κληρικού ο οποίος τιμώντας το ράσο του πέθανε ευλογώντας τους βασανιστές τους.

Ο Μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος από το 1993 έχει ανακηρυχθεί Άγιος της Εκκλησίας μας.
Ως συγγραφέας βιβλίων τα οποία απευθύνονται κατ’ αρχάς σε νέους είχα πάντα στο μυαλό μου ότι όφειλα να γράψω ένα βιβλίο για τον Χρυσόστομο, τελευταίο Μητροπολίτη της Σμύρνης, το όφειλα στην Μικρασιατική μου καταγωγή. Κι αυτό έκανα τελικά. Έγραψα τον Τελευταίο Έλληνα της Σμύρνης προκειμένου να γνωρίσουν όσο το δυνατόν περισσότεροι και κυρίως οι νέοι άνθρωποι αυτόν τον σπουδαίο ιεράρχη και άνθρωπο, έναν γενναίο ο οποίος ξεπέρασε τα όρια του ατομισμού παράδειγμά προς μίμηση για όλους.

Τα έσοδα του βιβλίου θα διατεθούν για την ανέγερση ναού προς τιμήν του Αγίου Χρυσοστόμου Σμύρνης .Σε ποια περιοχή και γιατί;
Στη Νέα Ιωνία Βόλου έχουμε μια μεγαλόπρεπη εκκλησία, την Ευαγγελίστρια, Βαγγελίστρα την λέμε εμείς και είμαστε περήφανοι γιατί την έφτιαξαν οι Μικρασιάτες γονιοί και παππούδες μας μόνοι με τα ίδια τους τα χέρια. Σκέφτηκα λοιπόν πως αν θέλουμε να λέμε πως ακολουθούμε τα βήματά τους πρέπει να κάνουμε το ίδιο, να προσφέρει ο καθένας αυτό που μπορεί για να χτίσουμε μια μικρή έστω εκκλησία αφιερωμένη στον Άγιο Χρυσόστομο Σμύρνης, τον Άγιο όλων των προσφύγων. Κι έκανα την αρχή. Αποφάσισα να να προσφέρω τα

Πως διεσώθησαν τα άμφια του εθνομάρτυρος αγ. Χρυσοστόμου Σμύρνης

Το Εθνολογικό Μουσείο, καρπός εμπνευ­σμένης ιδιωτικής πρωτοβουλίας, με τα πο­λύτιμα καί μοναδικά εκθέματα του ανήκει στην κατηγορία των ιδρυμάτων με μέγιστη συμβο­λή στα πολιτειακά μας δρώμενα. Οι θησαυροί του μάλιστα, πού συμπίπτει να είναι εκτεθειμένοι στίς αίθουσες της Παλαιάς Βουλής των Ελλήνων, αποτελούν ένα καλειδοσκόπιο στίς αίθουσες της Ιστορίας της Ελλάδος καί του πολιτισμού της. Την ιδιαιτερότητα του χαρακτήρα του συνθέτουν αρκετοί παράγοντες, όπως το πολύτιμο υλικό των συλλογών του, ή οικειότητα της ατμόσφαιρας πού καλ­λιεργεί, το εύρος της πολιτιστικής του εμβέλειας καί γενικά ή συμβολή του στην παραγωγή επιστημονικού καί παι­δευτικού έργου, ή άνεση της επικοινω­νίας του με τους ερευνητές.

 Μια από τις ενότητες των εκθεμάτων περιλαμβάνει αντικείμενα συνδεδεμένα με το Μικρασιατικό Αγώνα καί την Κα­ταστροφή του 1922, πού ακολούθησε.Εκεί, σε περίοπτη θέση, ό επισκέ­πτης συναντά μέσα σε ύαλόφρακτη προθήκη την αρχιερατική Μίτρα του Εθνομάρτυρα Μητροπολίτη Σμύρνης Χρυσοστόμου, ενώ παραπλεύρως, σε άλλη επίπεδη βιτρίνα, το προσωπικό του Εγκόλπιο καί το Σταυρό ευλογίας.
 Τη συγκίνηση καί τον ενθουσιασμό έρχεται να σκιάσει ή εύλογη απορία: «Πώς έφτασαν στην Ελλάδα τα Ιερά αυτά αντικείμενα, αφού είναι γνωστό ότι ή λαίλαπα της καταστροφής στην πρω­τεύουσα της Ιωνίας δεν άφησε τίποτα όρθιο, κατέκαψε τη Μητρόπολη, το Μη­τροπολιτικό Ναό. κατακρεούργησε τον ίδιο τον Άρχιθύτη τής έν Σμύρνη Εκκλησίας της Άποκαλύψεως, πετώντας -άγνωστο ποΰ-ακόμη καί το κατακρεουργημένο σαρκίο του»;
 Την απορία, λοιπόν, αυτή έρχεται να μας λύ­σει ό μακαριστός Μητροπολίτης Αυστρίας Χρυ­σόστομος Τσίτερ, ανεψιός του Εθνομάρτυρα, γιος της αδελφής του Εριφύλης Ηρακλέους Τσί­τερ, ό κατά σάρκα συγγενής καί βαπτιστικός του αγίου Ιεράρχη, στο τρίτομο έργο «Το Άρχείον του Εθνομάρτυρας Σμύρνης ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ»,πού το 2000 εξέδωσε το Μορφωτικό "Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης. 

Οι συγκλονιστικές τελευταίες στιγμές του εθνομάρτυρα Χρυσοστόμου Σμύρνης όπως τις διηγείται ο δήμιός του

...Βρισκόταν ακόμη στον άμβωνα όταν Τούρκος υπαστυνόμος, συνοδευόμενος από ένοπλο στρατιώτη, ανοίγει με τρομερό πάταγο την πύλη τής εκκλησίας. Στή θέα τους οι πρόσφυγες τρομάζουν, οί γυναίκες σταυροκοπιούνται, τα παιδιά ξεσπούν σε κλάματα. Άλλ' οί άνδρες συσπειρώνονται γύρω από τον Μητροπολίτη θέλουν να τον προστατεύσουν με τα στήθη τους. Για μία ακόμη φορά ό Χρυσόστομος κατορθώνει να μεταβάλει τους λαγούς - τους πανικόβλητους πρόσφυγες - σε λιοντάρια. Αυτή τη φορά όμως ή θυσία τους είναι άσκοπη- και μ'ένα βλέμμα ιούς συγκρατεί".

Ό υπαστυνόμος, με περιφρονητικό υφός, φωνάζει στο Χρυσόστομο:
- Παπά... σε φωνάζει ό φρούραρχος. Να παρουσιασθείς άμέσως έμπρός του.

Οι πρόσφυγες θέλουν να τόν συγκρατήσουν, προτιμούν να πεθάνουν ολοί μαζί, να τινάξουν την Άγια Φωτεινή στον αέρα και να ταφούν κάτω από τα ερείπια της, παρά να αφήσουν τό Μητροπολίτη στα χέρια των Τούρκων. Εΐναι ό μόνος προστάτης τους - ό μόνος πού έχει μείνει, τη στιγμή πού όλοι φεύγουν για να σωθούν. Και πάλι, όμως, ό Χρυσόστομος τούς συγκρατεί και γαλήνιος έτοιμάζειαι ν' ακολουθήσει τον υπαστυνόμο. Τη στιγμή πού οι κλητήρες ανοίγουν τήν πύλη για να περάσει ό Χρυσόστομος, τή γαλήνη τής'Αγίας Φωτεινής ταράζει ένας δαιμονισμένο θόρυβος,κραυγές θριάμβου βαρβαρικών ορδών. Είναι οι άνδρες τού 4ου Σώμαιος ιππικού τού Μεχμέι Τζακη Μπέη, πού μπαίνουν στη Σμύρνη. Και τούς ακολουθεί ό νέος σιρατιωτικός διοικηιής της Σμύρνης στρατηγός Νουρεντιν πασάς - τό αίμοβόρικο θηρίο, που ικανοποιούσε τα καννιβαλικά ένστικτα του με αίμα χρισιιανικό.Ό Χρυσόστομος δεν μπορούσε ν' αμφιβάλλει για ιήν τύχη του.

Μια πολύτιμη μαρτυρία υπάρχει για τις τελευταίες ώρες τού Χρυσόστομου. Είναι ή κατάθεση του κλητήρα Θωμά Βουλτσίου, πού για 20 χρόνια υπηρετούσε πιστά τον Χρυσόστομο:
«Ό άστυνόμος - αναφέρει - ώδήγησε τον Δεσπότη στον φρουραρχον, ένα μαυρειδερόν Άλβανόν. Ή πόρτα είχε μείνει μισάνοιχτη κι' έβλεπε μέσα. Έχαιρετίσθηκαν κι ό φρουραρχος παρήγγειλε βυσσινάδα για τον Δεσπότη. "Επειτα άρχισε κάτι να λέγη κι ό Δεσπότης έγραφε. Σέ λίγη ώρα έτελείωσαν.'Όταν έβγήκαμε έξω, μαζί με τον αστυνόμο, ελειπε τ' αμάξι μας. Για καλή τύχη έφθασαν την ώραν εκείνην δυο Αμερικανοί αξιωματικοί κι' είχαν την καλω-σύνη να μάς δώσουν το αυτοκίνητο τους να γυρίσουμε. Έφθάσαμε στην Μητρόπολη ή ώρα πέντε. Χαρά όλων πού μα είδαν. Ό Μητροπολίτης έγραψε την προκήρυξι πού του έδωσεν ό φρούραρχος - έλεγε να μείνουν όλοι στά σπίτια τους και να παραδώσουν τα όπλα στις Άρχές.»Στις οκτώ το βράδυ έρχεται ένα αυτοκίνητο στην Μητρόπολη με τον ϊδιο αστυνόμο και δυο στρατιώτες, οπλισμένους με λόγχες.Ηηθαν να πάρουν τον Δεσπότη, πώς τον ζητοϋσεν ό νομάρχης, χωρίς να πουν το όνομα του, να πάη στο διοικητήριο με τρείς δημογέροντες. Επήραμε τον Τσουρουκτσόγλου και τον Κλιμάνογλου και μπήκαν οι τρεις και οί άστυνομικοι στο αυτοκίνητο. Για μένα δεν υπήρχε θέσις και ό Δεσπότης μοϋπε να περιμένω στην Μητρόπολη. Στις δέκα το βράδυ ένας από τούς στρατιώτες, πού ήλθαν το απόγευμα, έφερε μια κάρτα του Δεσπότη για τον άδελφό του Ευγένιο. Του έγραφε: «Αγαπητέ αδελφέ. Μας έκράτησαν απόψε έμέ ώς πρόεδρο της Μικρασιατικής Άμύνης και τούς αλλους ώς μέλη. Μην άνησυχήτε». Ό Εύγένιος άρχισε να κλαίει. Το άλλο πρωί, Κυριακή, με στέλνει να μάθω για τον Δεσπότη. Εύρηκα τον Ζαδέ της Τραπέζης. Πριν μίση ώρα είχα συναντήσει τον υπαστυνόμο, πού είχε πάρει τον Δεσπότη. Αΰτός τούς είπε πώς τον Δεσπότη τον χάλασαν, καθώς και τούς δυο δημογέροντες."Ετσι έγιναν."Ως την Τετάρτη, πού έφυγα, δεν μπόρεσα να μάθω τίποτε άλλο».


Ή ιστορία δεν αναφέρει πώς πέθανε ό Χρυσόστομος. Βαθύ μυστήριο ήλθε να καλύψει τις τελευταίες ώρες του μαρτυρίου του. Οί Τούρκοι δεν μίλησαν ποτέ -τρόμαξαν κι οί ϊδιοι μπροστά στην αποκάλυψη της θηριωδίας τους. Κι οί Ευρωπαίοι ιστορικοί, πού δεν δυσκολεύτηκαν να εξιχνιάσουν και την τελευταία λεπτομέρεια του θανάτου του Χίτλερ, πού έγραψαν τόμους ολόκληρους για την εκτέλεση του Μουσσολίνι και τπς ερωμένης του, άπέστρεψαν τό πρόσωπο άπό τη θυσία του μεγάλου ίε-πράρχου.Ή στάση τους θα ήταν ανεξήγητη αν δεν ήταν σ' όλους γνωστό, ότι ό Χρυσόστομος μαρτύρησε υπό τη σκιά των πυροβόλων του συμμαχικού Στόλου. Την ώρα, πού ό θηριώδης όχλος σκύλευε το πτώμα του, ό Νουρεντιν, ό δήμιος του, με νωπό το αίμα του Δεσπότη στα χέρια του, συνομιλούσε φιλικά με τον Γάλλο ναύαρχο... πάνω στο καταδρομικό «Έρνέστος Ρεναν»!...

Θα παρέμενε άγνωστο το μαρτύριό του, αν ένας από τούς πρωταγωνιστές των δραματικών γεγονότων της 30ης Αυγούστου, ό διοικητής τοϋ άποσπάσμαιος, πού τον οδήγησε στον Γολγοθά του, δεν αποφάσιζε να μιλήσει. Δεν τον καταδίωκαν οί τύψεις, δεν σκέφθηκε την ιστορική έρευνα- απλώς, είχε οικονομικές δυσχέρειες και σκέφθηκε να πωλήσει τις πληροφορίες του κι ένα τραγικό κειμήλιο: το χέρι του οικτρά διαμελισθέντος Μητροπολίτη."Οποιοδήποτε ανθρώπινο πλάσμα θα φρικιοΰσε και μόνο στην ιδέα μιας τόσο ανίερης συναλλαγής, άλλ'όχι ο Τοϋρκος δήμιος τουΧρυσόστομου."Αλλωστε, μόλις είχαν γίνει οί θηριωδίες της Κωνσταντινούπολης και της Σμύρνης και το ανθελληνικό μίσος εΐχε φουντώσει και πάλι στην Τουρκία. Και ό Ρουστέμ μπέης Βάσιτς έστειλε ανθρώπους του να βολιδοσκοπήσουν ομογενή της Σμύρνης, αν ήθελε ν' αγοράσει τό χέρι του Χρυσόστομου. Ή συναλλαγή αύτη δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ- άλλ' ό Βάσιτς μίλησε μετά από αδρή αμοιβή.

Ό Νουρεντιν δεν ήθελε να εκτελέσει το Χρυσόστομο - δεν του αρκούσε ή εκδίκηση αυτή."Ήθελε να τον ταπεινώσει, να τον έξευτελίσει και στη συνέχεια να τον παραδώσει στο μαρτύριο του. Τη δεύτερη φορά, πού τον συνέλαβε, διέταξε να τον φέρουν εμπρός του και μόλις τον είδε, άφησε να ξεσπάσει όλη ή λύσσα του, να ξεχειλίσει ό βόρβορος της ψυχής του:
- Εσύ είσαι ό παπάς, πού βρίζεις τούς Τούρκους; του φώναξε. Γουρούνι, θα δεις τί τιμωρία σου ετοιμάζω. Εσύ κι οί "Ελληνες σου είστε λαός χαμάληδων και χαμάληδες θα σε δικάσουν.
"Ετσι κι έγινε. Σέ μία από τις αίθουσες του Διοικητηρίου είχε συγκεντρώσει χαμάληδες της Σμύρνης, τύπους κτηνώδεις, αδίστακτους - ήταν οί «λαϊκοί δικασταί», πού θα δίκαζαν τον Χρυσόστομο. Μόλΐς τον είδαν, άρχισαν να καγχάζουν, να τραβούν τα ράσα του, να τον φτύνουν και να τον προπηλακίζουν. Μαζί με τον Χρυσόστομο βρίσκονταν και οί δυο δημογέροντες, ό Κλιμάνογλου και ό Τσουρουκτσόγλου.'Άν και γνώριζαν, ότι πλησιάζει τό τέλος τους, δεν μπόρεσαν να συγκρατηθούν. Βλέποντας τον έξετευλισμό του Χρυσοστόμου, θέλησαν να ορμήσουν, να τόν προσιατεύσουν με τα γεροντικά στήθη τους. Δεν τούς άφησαν όμως - τους έδεσαν και τους υποχρέωσαν να παρακολουθήσουν το μαρτύριο του ποιμενάρχη ιους.'Έκλαιγαν σπαρακτικά οί δυο δημογέροντες και ή απελπισία τους κέντριζε τη θηριωδία των Τούρκων, έκανε τις βρωμερές ψυχές τους ν' αναγαλλιάζουν. Μόνο ό Χρυσόστομος διατηρούσε την ψυχραιμία του. Μια θεϊκή γαλήνη είχε άπλωθεί στό πρόσωπο του.

Τί να σκεπτόταν, άραγε, τη στιγμή εκείνη, ό σεπτός ιεράρχης; Όσοι τόν γνώριζαν δεν αμφιβάλλουν, ότι θ' αναλογιζόταν το μαρτύριο του Διδασκάλου του κι ή ψυχή του θα πλημμυρούσε χαρά στη σκέψη, ότι είχε βρεί τό Σταυρό, πού αναζητούσε.Όποιοσδήποτε θα δείλιαζε.Ό Χρυσόστομος δεν μπορεί παρά να ψιθύριζε: «Γεννηθήτω τό θέλημα Σου, Κύριε...».
-Ηταν παλληκάρι ό παπάς σας, ομολόγησε με κάποιο ενστικτώδη σεβασμό, ό Βάσιτς. Δεν τόν άκουσα να ικετεύει, να παραπονεθεί - ως τήν ιελευταία στιγμή δεν άκουσα τη φωνή του.
Κάποτε, το δικαστήριο των χαμάληδων εξέδωσε την απόφαση του: «Να σταυρωθή... να σταυρωθή- όπως ό Χριστός τους...», ούρλιαζαν, όταν αύτός, που εκτελούσε χρέη... προέδρου, τους ρώτησε ποια έπρεπε να ήταν ή ποινή.Ό Νουρεντιν φώναξε αμέσως τον Ρουστέμ μπέη Βάσιτς και ιόν διέταξε να εκτελέσει την απόφαση του λαϊκού δικαστηρίου.
Ό Ρουστέμ μπέη Βάσιτς ήταν έφεδρος λοχαγός του τουρκικού Στρατοϋ. Καταγόταν από τη Βοσνία κι ό πατέρας του ήταν έμπορος στη Σμύρνη. Κατά τη διάρκεια της ελληνικής Κατοχής δεν έφυγε- ήταν ένας από τούς πολυάριθμους κατάσκοπους του Κεμάλ. Και μόλις ό Στρατός μας εγκατέλειψε την πόλη, φόρεσε τη στολή του και συγκρότησε το περιβόητο «απόσπασμα εκτελέσεων» - μια ορδή εγκληματιών, πού εξόντωσε χιλιάδες Ελλήνων. Μετά ό Βάσιτς έγινε δικολάβος στη Σμύρνη.
Στόν Βάσιτς αναθέτει ό Νουρεντιν να οδηγήσει τον Χρυσόστομο στον Γολγοθά του - το Τρικυλίκ - κοντά στο σιδηροδρομικό σταθμό. Δεν αντέχει όμως, τον μισεί τόσο, ώστε την ώρα, πού το απόσπασμα με τους τρείς μελλοθάνατους κατέβαινε τις σκάλες του Διοικητηρίου, ό Νουρεντίν προβάλλει στο κεφαλόσκαλο.Ηταν έξαλλος, σαν λυσσασμένο θηρίο. Τα μάτια του κατακόκκινα, σαν να έσταζαν αίμα, το στόμα του γεμάτο αφρούς - ήταν ό πραγματικός Νουρεντίν, χωρίς καμμιά προσποίηση.
- Σκυλί, φωνάζει στον Χρυσόστομο, από δικό μου βόλι θα πας.

Καί, τραβώντας το περίστροφο του, ιόν πυροβολεϊ. Άλλ' έτρεμε άπ' την οργή του κι ή σφαίρα αστοχεί. Άντι να πλήξει τον Χρυσόστομο, τραυματίζει θανάσιμα τον Κλιμάνογλου.
Ό πυροβολισμός του Νουρεντ'ιν ήταν το σύνθημα. Στό προαύλιο του Διοικητηρίου ήταν συγκεντρωμένοι όλοι οί φονιάδες, οί ληστές, τ' άποβράσματα της Σμύρνης. Πράκτορες του Κομιτάτου τού είχαν συγκεντρώσει έναντι αδρής αμοιβής. Κι όσο διαρκούσε ή αποτροπιαστική εκείνη παρωδία τής δίκης, τούς πότιζαν ρακί. Είχαν κι όλας μεθύσει, όταν φάνηκε ό Χρυσόστομος με τους δυο συγκαταδίκους του. Περίμεναν ποιός θα κάνει την αρχή- και την έκανε ό Νουρεντίν. Μόλις άκοΰν τον πυροβολισμό, όρμοϋν στ' ανυπεράσπιστα θύματα τους.


Θα χρειαζότανε ή τραγική φαντασία ένός Δάντη για ν' αποδώσει τις φρικιαστικές σκηνές, πού συνέβησαν μπρος στα μάτια του Νουρεντίν. Ή ορδή των φονιάδων ορμά- δεν έχουν όπλα-θα ήταν πολύ εύσπλαγχνικός ό θάνατος. Με τα χέρια τους, με πέτρες καϊ ξύλα, κτυπούν τον Χρυσόστομο. Του ξεριζώνουν, αλαλάζοντας με μανία, τα κατάλευκα γένια του. Το αΐμα τρέχει άφθονο, μουσκεύει τα ράσα του  και ή μυρωδιά του εξαγριώνει ακόμη περισσότερο τον διψασμένο για αίμα οχλο.'Ένας βαστάζος του λιμανιού θέλει να διακριθεί- και με το μαχαίρι του βγάζει το ένα μάτι του Χρυσόστομου. Κλονίζεται ό Δεσπότης, γονατίζει. Άλλ' οι δήμιοι του δεν τον αφήνουν. Οί άνδρες του Βάσιτς τον σηκώνουν καϊ υποβαστάζοντας τον τον υποχρεώνουν να συνεχίσει τη μαρτυρική πορεία του πρός τον Γολγοθά. Φυσικά, δεν κάνουν την παραμικρή προσπάθεια να συγκρατήσουν τον όχλο που συνεχίζει το αιματηρό όργιο του.
Μέσα σε λίγα λεπτά ό Χρυσόστομος έχει τυφλωθεί. Τα μαλλιά και τα γένια του έχουν ξεριζωθεί, το πρόσωπο του είναι μία τεράστια πληγή - τον έχουν γδάρει κυριολεκτικά. Δεν βαδίζει πλέον, τον σέρνουν και τον άνασκολοπίζουν, αργά, μεθοδικά, με μανία. Κι όμω δεν παραπονιέται, δεν ικετεύει, δεν λυγίζει στον Τούρκο. Μόνο την τελευταία στιγμή, την ώρα, πού σωριάζεται, αφήνοντας
την τελευταία πνοή του, αναφωνεί: «Θεέ μου...».

Ό Χρυσόστομος εΊναι νεκρός- αλλά το μαρτυρικό τέλος του τον μεταβάλλει σε αθάνατο.Ό Βάσιτς φορτώνει το σακατεμένο πτώμα του σε μια βοϊδάμαξα και συνεχίζει την πορεία του προς το Τρικυλίκ. Άλλ' ό όχλος δεν έχει κορέσει τη μανία του - παρακολουθεί την άμαξα και ξεσχίζει τις άψυχες σάρκες. Δεν έχει απομείνει παρά ένα ανατριχιαστικό κουφάρι και το κουφάρι αυτό ό Βάσιτς το κρεμά στην αγχόνη, πού περίμενε τον Δεσπότη.
- "Επρεπε να τον κρεμάσω.Ηταν διαταγή, λέει, σαν να ήθελε να δικαιολογηθεί, και κλείνει την αφήγηση του.

Ό Νουρεντίν δεν «έχάλασε» τον Χρυσόστομο από εκδίκηση μόνο. Το προσωπικό του μίσος τον βοήθησε,απλώς, να δείξει όλη τη θηριωδία του, να κάμει φρικιαστικότερο το μαρτύριο του ιεράρχη.Ό Χρυσόστομος έπρεπε να πεθάνει. Μόνο μετά το θάνατο του μπορούσαν να ελπίζουν οι Τούρκοι στο οριστικό ξεκλήρισμα του μικρασιατικοϋ'Ελληνισμοΰ - στην καταστροφή της Σμύρνης. Κι απόδειξη είναι ότι το μακελειό αρχίζει λίγες ώρες μετά το θάνατο του. "Αν ζοϋσε, ασφαλώς, θα κατόρθωνε να συνεγείρει τον χριστιανικό κόσμο, να μεταβάλει τους τρομοκρατημένους λαγούς σε ατρόμητα λιοντάρια.
Οί Τούρκοι «χάλασαν» τον Δεσπότη.'Έλπιζαν έτσι ν'αποκόψουν κάθε δεσμό του Ελληνισμού με την Ιωνική γη.Ηταν το μεγαλύτερο σφάλμα τους.Ή φυγή μας από τη Μικρά Ασία, ή εγκατάλειψη της Σμύρνης, ήταν μία από τις ντροπιασμένες σελίδες της ιστορίας μας - δεν θα υπάρχει "Ελληνας πού να μην ήθελε να την λησμονήσει, να τη διώξει από τη σκέψη του σαν ανατριχιαστικό εφιάλτη. "Ήλθε όμως το μαρτύριο του Χρυσόστομου κι ήταν αρκετό για να εξιλεώσει την ντροπή ενός ολόκληρου "Εθνους- το αίμα του, πού πότισε τα καλντερίμια της Σμύρνης, γίνηκε ό άρρηκτος δεσμός των νοσταλγών,ολόκληρης της Φυλής, με τις χαμένες μας και αλησμόνητες Πατρίδες."Οσο θα ζεϊ ή ανάμνηση του μαρτυρίου του Χρυσόστομου, ή Ιωνική γη θα είναι ελληνική. Και το μαρτύριο του δεν θα λησμονηθεί ποτέ.

Από το βιβλίο του Γιάννη Π.Καψή«Χαμένες Πατρίδες»εκδ.Α.Α.Λιβάνη