"Η ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΤΗΣ ΝΤΡΟΠΗΣ" ~Νόμπελ Πάνω στις Στάχτες της Σμύρνης

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος και ο Κεμάλ Ατατούρκ στη δεξίωση στην Άγκυρα, που ακολούθησε την υπογραφή του ελληνοτουρκικού Συμφώνου Φιλίας στις 30 Οκτωβρίου 1930.
Δώδεκα μόλις χρόνια...Ούτε μια γενιά. Ούτε καν μια ανάσα ιστορίας.
Δώδεκα χρόνια μετά τη μεγαλύτερη εθνική καταστροφή που γνώρισε το Ελληνικό Έθνος στα τρεις χιλιάδες χρόνια της αδιάκοπης πορείας του. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, τον αφανισμό των ελληνικών κοινοτήτων της Ιωνίας, του Πόντου και της Ανατολικής Θράκης,μετά τις σφαγές, τις πορείες θανάτου, τους βιασμούς, τις φωτιές, τον ξεριζωμό.

Τότε που η Σμύρνη ακόμη κάπνιζε στη συλλογική μνήμη.Τότε που οι πρόσφυγες ζούσαν σε παραπήγματα, σε αποθήκες και στρατώνες.
Τότε που χιλιάδες οικογένειες πενθούσαν χωρίς τάφους, χωρίς απαντήσεις, χωρίς δικαίωση.

Τότε που το αίμα δεν είχε καν στεγνώσει και οι πληγές ήταν ακόμη ανοιχτές όχι μεταφορικά, αλλά κυριολεκτικά.Και μέσα σε αυτό το ιστορικό τοπίο πόνου, απώλειας και εθνικού τραύματος, ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ο ηγέτης που σημάδεψε όσο λίγοι τη νεότερη Ελλάδα, προχώρησε σε μια πράξη που μέχρι σήμερα προκαλεί σοκ, οργή και βαθύ διχασμό την πρόταση του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ για το Βραβείο Νόμπελ Ειρήνης.
Για πολλούς, αυτή η κίνηση δεν υπήρξε απλώς μια ψυχρή διπλωματική πρωτοβουλία. Υπήρξε ύβρις.
Ύβρις απέναντι στη μνήμη των σφαγιασθέντων.
Ύβρις απέναντι στους ξεριζωμένους που ακόμη δεν είχαν καν εγγραφεί στα μητρώα της νέας τους πατρίδας.Ύβρις απέναντι στους γονείς που αναζητούσαν τα παιδιά τους και στα παιδιά που μεγάλωναν χωρίς πατρίδα, χωρίς παρελθόν, χωρίς δικαίωση.

Βεβαίως, μπορεί κανείς να κατανοήσει τη λογική της διπλωματίας, την ανάγκη σταθερότητας, την αγωνία ενός κράτους εξαντλημένου από πολέμους. Μπορεί να δεχθεί ότι ο Βενιζέλος έβλεπε πιο μακριά από τον θυμό της στιγμής και επιδίωκε μια ειρήνη αναγκαία για την επιβίωση της Ελλάδας.Όμως η ιστορία δεν είναι μόνο γεωπολιτική. Είναι και μνήμη. Είναι και ηθική.
Και εδώ γεννάται το αμείλικτο ερώτημα..
Υπήρχαν άραγε άλλοι δρόμοι συνεννόησης, άλλες κινήσεις καλής θέλησης, χωρίς να προσβληθεί τόσο ωμά η αξιοπρέπεια των νεκρών και ο πόνος των ζωντανών;Γιατί άλλο η αναγκαστική ειρήνη,άλλο η τιμή και άλλο η πολιτική σύνεση και άλλο η ιστορική δικαίωση.

Η επιστολή (γραμμένη στα γαλλικά) βρίσκεται στο Μουσείο Μπενάκη, στο αρχείο Ελευθέριου Βενιζέλου.

Αυτό το ερώτημα παραμένει ανοιχτό. Και ίσως γι’ αυτό η επιστολή αυτή, σχεδόν έναν αιώνα μετά, εξακολουθεί να πονά.Για του λόγου το ασφαλές ακολουθεί το ακριβές περιεχόμενο της.

Αθήνα, 12 Ιανουαρίου 1934

ΕΝΑ ΑΓΝΩΣΤΟ ΕΓΚΛΗΜΑ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΒΕΝΙΖΕΛΙΚΟΥΣ ΣΤΟΝ ΒΩΜΟ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΔΙΧΑΣΜΟΥ

ΤΗΣ ΑΜΥΝΗΣ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ. ΣΦΑΓΗ ΤΗΣ ΑΠΕΙΡΑΝΘΟΥ

Της Μαρίας Κοντοπίδη

 

 Με αφορμή τη διαφωνία μεταξύ Ελευθερίου Βενιζέλου και βασιλιά Κωνσταντίνου στο δίλημμα της συμπαράταξης με την Αντάντ ή της ουδετερότητας της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ξέσπασε, το 1915, ο Εθνικός Διχασμός, ένας άτυπος εμφύλιος πόλεμος, ο οποίος χώρισε τη χώρα στα δύο –κυριολεκτικά και μεταφορικά. 

 Το 1916, υπήρχαν στην Ελλάδα δύο διαφορετικά κέντρα εξουσίας, που αντιπροσώπευαν δύο διαφορετικούς κόσμους: το Κράτος των Αθηνών, υπό την ηγεσία της φιλοβασιλικής κυβέρνησης Λάμπρου, η οποία τασσόταν υπέρ της ουδετερότητας της Ελλάδας, και το Κράτος της Θεσσαλονίκης, υπό την ηγεσία της βενιζελικής επαναστατικής κυβέρνησης της Εθνικής Άμυνας, η οποία επιθυμούσε την είσοδο στον πόλεμο. 

 Η δεύτερη, με τη βοήθεια δυνάμεων της Αντάντ, κατάφερε να θέσει υπό τον έλεγχό της τη Μακεδονία και στη συνέχεια, έστειλε στόλο προς τα νησιά του Αιγαίου, προκειμένου να κάνει το ίδιο και εκεί. 

 Οι μέθοδοι που χρησιμοποιήθηκαν στο όνομα του εθνικού συμφέροντος –και από τις δύο κυβερνήσεις και τους οπαδούς τους– ήταν κάθε άλλο παρά ειρηνικές. Σημειώθηκαν διώξεις, οδομαχίες, πογκρόμ και γενικώς περιστατικά βίας και τρομοκρατίας. Ένα από αυτά ήταν και η σφαγή στο χωριό Απείρανθος της Νάξου, ένα γεγονός που χαράχτηκε στη μνήμη όσων το έζησαν και αποτέλεσε σημείο αναφοράς για τις πολιτικές τους επιλογές, ενώ για τους νεότερους υπήρξε γεγονός που αποδείκνυε την ένταση του μίσους –το βάθος του ρήγματος εντός της ελληνικής κοινωνίας.

Τι συνέβη στην Απείρανθο;

 Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή… Επιχειρώντας να στρατολογήσει άνδρες, με σκοπό την είσοδο της Ελλάδας στον πόλεμο, η επαναστατική κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης απέστειλε στόλο στα νησιά του Αιγαίου. Στις 2 Δεκεμβρίου του 1916, αποβιβάστηκε από το ατμόπλοιο Έλδα στρατιωτικό τμήμα και στη Νάξο. Ο στρατός της επαναστατικής κυβέρνησης αξίωσε την αναγνώριση της Κυβέρνησης της Θεσσαλονίκης από τους κατοίκους του νησιού. Οι πρόεδροι των κοινοτήτων της Νάξου κλήθηκαν να δηλώσουν υποταγή στην επαναστατική κυβέρνηση, όπως και έκαναν όλοι, με εξαίρεση του προέδρους των χωριών της Μονής και της Απειράνθου.