O άνθρωπος δεν θεραπεύεται όταν απλώς περιγράφει το τραύμα του αλλά όταν το εναποθέσει στους πόδας Του Θεού που έγινε άνθρωπος!

  Υπάρχουν στην ανθρώπινη ψυχή περιοχές που δεν θέλουμε ν' αγγίζει κανείς. Που παραμένουν ερμητικά κλειστές ακόμη και για μας τους ίδιους. Είναι οι μνήμες που δεν τολμάμε ν' ανασύρουμε, οι ενοχές που δεν εξομολογούνται παρά μόνον όταν η εσωτερική πίεση φθάσει σε οριακό σημείο, οι ρωγμές της συνειδήσεως που καλύπτονται μ' ένα πέπλο σιωπής, οι τραυματικές αποτυπώσεις του βίου, οι λανθασμένες εκλογές, οι νοθείες της επιθυμίας, οι ήττες που δεν επιθυμούμε να καταγράφονται. 

 Εκεί, στο βαθύτερο στρώμα της αυτοσυνειδησίας, ο άνθρωπος δεν φοβάται τόσο την κρίση των άλλων όσο τη στιγμή κατά την οποία θα υποχρεωθεί να δει τον ίδιο του τον εαυτό χωρίς τα συνήθη προστατευτικά περιβλήματα.

Το δοξαστικό των ιδιόμελων αποστίχων του Όρθρου της Μεγάλης Τετάρτης, που ψάλλεται το εσπέρας της Μεγάλης Τρίτης κατά την Ακολουθία του Νυμφίου, το λεγόμενο «τροπάριο της Κασσιανής» κάνει αυτό ακριβώς το πράγμα: Εισέρχεται σ' αυτή την «απαγορευμένη» περιοχή. Δεν αγγίζει την επιφάνεια του θρησκευτικού μας συναισθήματος, ούτε αρκείται σε μια ηθική περιγραφή της πτώσεώς μας. Κατέρχεται στο υπέδαφος της αλήθειας μας κι εκεί ανιχνεύει το δράμα της μετανοίας ως γεγονός υπαρξιακό, θεολογικό και εκκλησιολογικό.
Αυτό βέβαια, δεν το κάνει μόνον το συγκεκριμένο τροπάριο, το σύνολο της υμνογραφίας της Εκκλησίας λειτουργεί ακριβώς έτσι. Δεν περιγράφει απλώς ένα γεγονός του παρελθόντος, μεταπλάθει το γεγονός σε παρόν, παρόν λειτουργικό, σε εμπειρία κοινή, σε κοινή δήλωση του σώματος της Εκκλησίας. Τα πρόσωπα τα οποία μας προβάλλονται μέσα απ' την υμνολογία και τα αναγνώσματα και δεν ήταν λίγα όλη αυτή την ευλογημένη περίοδο του Τριώδιου, παύουν να είναι απομακρυσμένα πρόσωπα της Αγίας Γραφής και γίνονται μέσα στη λατρεία, μέσα στην ακολουθία, ένας ανθρωπολογικός καθρέφτης.

Τι διαφορετικό έχει όμως αυτό το τροπάριο; Αρχικά, μέσα σε λίγους στίχους, συμπλέκει βιβλικές αναφορές, ανθρωπολογικές διαστάσεις και σωτηριολογικά νοήματα με τρόπο αξιοθαύμαστο. Η γυναίκα προσφέρει μύρο «προ του ενταφιασμού». Το γεγονός αυτό μας προβάλλει ήδη προοπτική πάθους και ταφής Του Κυρίου. Η επίκληση «ο νεφέλαις διεξάγων της θαλάσσης το ύδωρ» εντάσσει τη δέηση της αμαρτωλής γυναικός μέσα στη θεολογία της Δημιουργίας, όπου ο Χριστός προσλαμβάνεται όχι απλώς ως ιστορικό πρόσωπο αλλά ως Κύριος της κτίσεως. Η αναφορά στην Εύα, που άκουσε τον κρότο στον Παράδεισο και εκρύβη, συνδέει την ατομική μετάνοια της γυναίκας με το προπατορικό δράμα και με την παγκόσμια ιστορία της πτώσεως του ανθρωπίνου γένους.

Ιδιαίτερο βάρος έχει και η φραστική δομή του κειμένου. Ο «οίστρος ακολασίας», ο «ζοφώδης τε και ασέληνος έρως της αμαρτίας», οι «πηγές των δακρύων», οι «στεναγμοί της καρδίας», το «καταφιλήσω τους αχράντους Σου πόδας», η αδυναμία εξιχνιάσεως «των αμαρτιών μου τα πλήθη και κριμάτων Σου αβύσσους» συγκροτούν όχι απλώς μία ατμόσφαιρα, μία ολόκληρη πνευματική φαινομενολογία. Η αμαρτία στο τροπάριο περιγράφεται ως πάθος με δυναμισμό ερωτικό και καταβυθιστικό. Η μετάνοια από την άλλη περιγράφεται ως μια «έκρηξη δακρύων» και ως μια.. επανεύρεση της σωματικότητας σε λειτουργική σχέση! Το σώμα της γυναίκας εκείνης, που υπήρξε φορέας αμαρτίας, γίνεται τώρα όργανο προσφοράς και ικεσίας! Τα δάκρυα, οι τρίχες της κεφαλής της, το μύρο, τα χείλη, όλη η υλική σύσταση της υπάρξεώς της μετέχει στην κίνηση της επιστροφής! Μια ολιστική κατάσταση μετανοίας που εμπλέκει το σώμα, την αισθητότητα, τη μνήμη, την αφή, την κίνηση, τη φωνή! Η γυναίκα αυτή, μετανοεί μ' ολόκληρη την ύπαρξή της!

Τη διαφορά όμως θαρρώ πως την κάνει η φράση «τη Σην αισθανόμενη θεότητα». Νομίζω πως εκεί συμπυκνώνεται ολόκληρη η πατερική κατανόηση της μετανοίας. Η γυναίκα που περιγράφει το τροπάριο, για την οποία θα γράψουμε παρακάτω, δεν οδηγείται στον Χριστό από μια αόριστη συναισθηματική κατάρρευση. Ούτε η συντριβή της εξηγείται με όρους απλής ψυχολογικής φόρτισης. Το καθοριστικό γεγονός είναι η αίσθηση της θεότητος Του Χριστού. 

 Η υμνογράφος δεν χρησιμοποιεί τυχαία αυτόν τον λεκτικό τύπο. Η μετάνοια, στην ορθόδοξη εμπειρία, δεν συγκροτείται ως μια διαρκής εσωστρεφής ενασχόληση με την ενοχή. Είναι καρπός της αποκαλύψεως Του Θεού στον άνθρωπο. Ο άνθρωπος γνωρίζει ποιος είναι, όταν φωτιστεί από το ποιος είναι ο Χριστός. Η γυναίκα αυτή δεν συντρίβεται επειδή ανακαλεί τα πεπραγμένα του βίου της αλλά επειδή αισθάνεται ότι ενώπιόν της δεν βρίσκεται απλώς ένας διδάσκαλος που διατυπώνει κανόνες συμπεριφοράς αλλά ο ενσαρκωμένος Θεός, ο οποίος διαβάζει την καρδιά της και δεν απομακρύνεται από την ακαθαρσία της..

Ποια είναι όμως αυτή η γυναίκα;
Η αμαρτωλή γυναίκα του ύμνου, ανήκει σαφώς στην περικοπή του κατά Λουκάν Ευαγγελίου, έβδομο κεφάλαιο, όπου περιγράφεται η είσοδός της στην οικία του Σίμωνος του Φαρισαίου. Εκεί, σ' ένα περιβάλλον κοινωνικής τυπικότητας και θρησκευτικής αυτάρκειας, εμφανίζεται μια γυναίκα της πόλεως, έχουσα πολλές αμαρτίες πάνω της και κρατώντας ένα αλάβαστρο (δοχείο) μύρου. Στέκεται παρά τους πόδας του Ιησού, αρχίζει να βρέχει τα πόδια Του με τα δάκρυά της και να τα σκουπίζει με τις τρίχες της κεφαλής της και αφού τα καταφιλήσει, τα αλείφει με μύρο.

Το τροπάριο λοιπόν ερμηνεύει εκκλησιαστικά τον Ευαγγελιστή Λουκά και μάλιστα με αξιοθαύμαστη θεολογική διείσδυση. Η διάκριση αυτή είναι απολύτως αναγκαία, διότι στο λαϊκό θρησκευτικό αίσθημα έχουν δημιουργηθεί επί αιώνες συγχύσεις που αλλοιώνουν τόσο την ιστορική αλήθεια των προσώπων όσο και την πνευματική ακρίβεια των ευαγγελικών περικοπών. Διαφορετικό είναι το περιστατικό της αμαρτωλής γυναίκας, η οποία δεν κατονομάζεται, στην οικία του Σίμωνος του Φαρισαίου, το οποίο τοποθετείται αρκετό χρόνο πριν από το Πάθος και διαφορετική η άλειψη στη Βηθανία, έξι ημέρες πριν από το Πάθος, στην οποία αναφέρονται ο Ματθαίος, ο Μάρκος και ο Ιωάννης. Στο κατά Ιωάννην κείμενο, η γυναίκα κατονομάζεται ρητώς. Είναι η Μαρία, αδελφή του Λαζάρου και της Μάρθας, η οποία λαμβάνει «λίτρα μύρου νάρδου πιστικής πολυτίμου», αλείφει τους πόδας Του Ιησού και τους εκμάσσει με τις τρίχες της κεφαλής της. Ο Ιωάννης, είναι απολύτως σαφής ως προς το πρόσωπο και η λεπτομερής του μαρτυρία συνδέει το γεγονός με την οικογένεια της Βηθανίας, με την ανάσταση του Λαζάρου και με την εγγύτητα του Πάθους. Οταν όμως το τροπάριο λέγει «μύρα Σοι προ του ενταφιασμού Σου κομίζει», δεν σημαίνει κατ' ανάγκην ότι μεταφέρει χρονικά το γεγονός του Λουκά στη Μεγάλη Εβδομάδα. Πιο σωστό είναι να πούμε ότι η υμνογράφος βλέπει την πράξη της αμαρτωλής γυναίκας μέσα στο φως του επερχομένου Πάθους. Δηλαδή, χωρίς ν' αλλάζει το ευαγγελικό περιστατικό, το εντάσσει θεολογικά μέσα στο σύνολο της θείας οικονομίας. Έτσι η μετάνοια της γυναίκας, ενώ ανήκει στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο ως γεγονός, αποκτά στο τροπάριο μία βαθύτερη σχέση με το μυστήριο του ενταφιασμού Του Χριστού και ας συνέβη αυτό πολύ αργότερα.

Το ίδιο επίπεδο ακριβείας απαιτείται και όσον αφορά το πρόσωπο της Αγίας Μαρίας της Μαγδαληνής. Η Μαρία η Μαγδαληνή ουδέποτε παρουσιάζεται στα Ευαγγέλια ως πόρνη ή γυναίκα εκλύτου βίου. Ο Λουκάς αναφέρει ότι απ' αυτήν ο Χριστός είχε εκβάλλει επτά δαιμόνια, γεγονός που δηλώνει κατάσταση βαριάς δαιμονικής δουλείας κι όχι απαραίτητα ηθικής ακολασίας. Στη συνέχεια η Μαρία η Μαγδαληνή, εντάσσεται στον κύκλο των γυναικών που ακολουθούν Τον Κύριο και διακονούν την αποστολική συντροφιά. Αποτελεί δε μία από τις σημαντικότερες μορφές του Ευαγγελίου, αφού συνδέεται με την εμπειρία του κενού μνημείου και με την πρώτη αναστάσιμη μαρτυρία. Η ταύτισή της με την ανώνυμη αμαρτωλή, οφείλεται σε μεταγενέστερες συγχωνεύσεις παραδόσεων και δεν στηρίζεται στην ακρίβεια του ιερού κειμένου.

Ανάλογη προσοχή χρειάζεται και στο θέμα της ίδιας της Κασσιανής. Η υμνογράφος δεν ταυτίζεται με την αμαρτωλή γυναίκα του τροπαρίου. Ο οσιακός της βίος, δεν παρέχει κανένα τέτοιο στοιχείο, ούτε η υμνογραφική τεχνική της Εκκλησίας λειτουργεί μ' αυτόν τον αυτοβιογραφικό τρόπο.
Ναι, η Εκκλησία δεν προσεγγίζει τον αμαρτωλό με κατηγορικό ή διαπομπευτικό τρόπο. Κι αυτό νομίζω πως αξίζει να το σημειώσουμε εμείς που ζούμε σ' έναν πολιτισμό δημοσίας διαπομπεύσεως, επιθετικής περιέργειας και ακατάσχετης γνωμοδότησης για τη ζωή του άλλου. Ο άνθρωπος που επιστρέφει δεν γίνεται αντικείμενο αφηγήσεως για να ικανοποιηθεί η φιλοπερίεργη διάθεση του πλήθους. Γίνεται μυστήριο χαράς για τον ουρανό και τιμής για την Εκκλησία!

Γράφοντας αυτές τις γραμμές, σκέφτομαι πως ζούμε σε μια περίοδο βαθιάς ψυχικής καταπονήσεως, υπερδιεγέρσεως του νευρικού συστήματος, διασπάσεως της προσοχής, πληθωρισμού εικόνων και μόνιμης εκθέσεως του προσώπου. Ο σύγχρονος άνθρωπος έχει αναπτύξει εντυπωσιακές τεχνικές αυτοπαρουσιάσεως και εξίσου εντυπωσιακή ανικανότητα ενδοσκοπήσεως. Διαχειρίζεται το τραύμα του επικοινωνιακά, όχι θεραπευτικά. Μιλά αδιάκοπα για τον εαυτό του αλλά ελάχιστα κατέρχεται στο βάθος του. Ζητεί ορατότητα, όχι κάθαρση. Ζητεί αποδοχή κι όχι μεταμόρφωση..

Αναλογίζομαι πόση ανάγκη έχει ο σύγχρονος άνθρωπος ν' ακούσει απόψε αυτό το τροπάριο.. Πόση ανάγκη έχει να καταλάβει ότι η ρίζα της κρίσεως της εποχής μας δεν βρίσκεται απλώς σε κοινωνικά ή ψυχολογικά αδιέξοδα, όσο υπαρκτά κι αν είναι αυτά αλλά σε μια βαθύτερη απορρύθμιση της σχέσεώς μας με Τον Θεό. Και μαζί μ' αυτό ότι χωρίς συντριβή της καρδίας δεν υπάρχει αληθινή ανασυγκρότηση του προσώπου..

Πήγαινε λοιπόν απόψε στο ναό, στάσου σε μια γωνιά και βάλε τα λόγια του τροπαρίου στην καρδιά σου. Άστο να σου προφέρει θεραπευτική ανθρωπολογία. Άσε το να σου δείξει ότι η αληθινή αυτογνωσία γεννάται ενώπιον Του Χριστού. Οτι η μνήμη της αμαρτίας δεν οδηγεί αναγκαστικά σε απόγνωση, αλλά μπορεί να μεταβληθεί σε μύρο όταν προσφερθεί με συντριβή. Οτι το σώμα, η μνήμη, το δάκρυ, η ντροπή, η σιωπή, όλ' αυτά που συχνά φέρουν μέσα τους το ίχνος της πτώσεως, μπορούν μέσα στην εκκλησιαστική πράξη να προσληφθούν και να μεταμορφωθούν. Οτι ο άνθρωπος δεν θεραπεύεται όταν απλώς περιγράφει το τραύμα του αλλά όταν το εναποθέσει στους πόδας Του Θεού που έγινε άνθρωπος!
Με το καλό!

π. Αυγουστίνος Βλάχος