Ο θάνατος του Ιβάν Ιλίτς

Μια γιατρός είχε πει κάποτε ότι δίνει τον «Θάνατο του Ιβάν Ιλίτς» στους φοιτητές της όχι ως μάθημα ιατρικής, αλλά ως μάθημα για το τι σημαίνει να μετατρέπεσαι σιγά σιγά σε «περιστατικό». Να περνάς από άνθρωπος σε φάκελο. Μου είχε φανεί υπερβολικό, μέχρι που διάβασα τη νουβέλα του Τολστόι σε μια αίθουσα αναμονής νοσοκομείου, ανάμεσα σε ανθρώπους που κοιτούσαν το πάτωμα περιμένοντας να ακουστεί το όνομά τους.

Ο Τολστόι γράφει τη νουβέλα ύστερα από τη δική του υπαρξιακή κρίση, και από την πρώτη κιόλας σελίδα κάνει κάτι σχεδόν βίαιο: δεν ξεκινά από τη ζωή, αλλά από τον θάνατο. Ο Ιβάν Ιλίτς είναι ήδη νεκρός.
Οι συνάδελφοί του στέκονται δίπλα στο φέρετρο και σκέφτονται ποιος θα πάρει τώρα τη θέση του, ποιος θα προαχθεί, ποια κοινωνική υποχρέωση τούς χάλασε το απόγευμα. Ο θάνατός του δεν τους συγκλονίζει· απλώς διαταράσσει προσωρινά τη ρουτίνα τους.
Και μετά ο Τολστόι γυρίζει πίσω.

Ο Ιβάν δεν είναι ένας διεφθαρμένος άνθρωπος ούτε ένας κακός χαρακτήρας. Αυτό είναι που κάνει τη νουβέλα τόσο ανησυχητική. Είναι ένας συνηθισμένος άνθρωπος που έζησε «όπως έπρεπε».
Έγινε δικαστής, παντρεύτηκε σωστά, κινήθηκε με προσοχή μέσα στην κοινωνία, διακόσμησε το σπίτι του με γούστο, έπαιζε χαρτιά τα βράδια, φρόντιζε να μη δυσαρεστεί κανέναν ισχυρότερο από εκείνον. Ολόκληρη η ζωή του βασίζεται στην ευπρέπεια και στην εικόνα. Όλα είναι τακτοποιημένα, καθαρά, κοινωνικά αποδεκτά — και ταυτόχρονα νεκρά από μέσα.

Ο Τολστόι δεν τον καταδικάζει με κραυγές. Τον αφήνει να αποκαλυφθεί μόνος του μέσα από τις λεπτομέρειες: την αγωνία του για τις κουρτίνες του σαλονιού, την έμμονη ανάγκη να φαίνεται επιτυχημένος, την αμηχανία του μπροστά σε οτιδήποτε χαλά τη βολική επιφάνεια της ζωής του. Ο Ιβάν δεν αναρωτιέται ποτέ τι θέλει πραγματικά. Απλώς ακολουθεί το μονοπάτι που του έδειξαν.
Και τότε, σχεδόν γελοία, αρχίζει το τέλος.

Ένα μικρό ατύχημα. Γλιστρά ενώ τακτοποιεί τις κουρτίνες του σπιτιού του και χτυπά στο πλευρό. Ένας πόνος που δεν φεύγει. Εξετάσεις, γιατροί, αόριστες διαγνώσεις, ψυχρές λέξεις. Οι γιατροί μιλούν γι’ αυτόν σαν να μην βρίσκεται στο δωμάτιο. Αναλύουν συμπτώματα, πιθανότητες, λειτουργίες οργάνων, αλλά κανείς δεν τολμά να πει καθαρά αυτό που ο ίδιος αρχίζει να καταλαβαίνει: πεθαίνει.
Και τότε η προσεκτικά χτισμένη ζωή του αρχίζει να καταρρέει.

Ο πόνος γίνεται καθημερινός, σχεδόν ταπεινωτικός. Δεν μπορεί να κινηθεί, δεν μπορεί να κοιμηθεί, δεν μπορεί να ξεφύγει από το σώμα του. Αλλά η πραγματική φρίκη δεν είναι μόνο η ασθένεια. Είναι οι άνθρωποι γύρω του. Η γυναίκα του δυσανασχετεί με τη δυσκολία που φέρνει η αρρώστια στην καθημερινότητά τους. Οι φίλοι του συνεχίζουν να μιλούν για δουλειές, επισκέψεις, χαρτιά, λες και ο θάνατος είναι αγένεια που δεν πρέπει να αναφέρεται στο τραπέζι.
Όλοι συντηρούν το ίδιο ψέμα: ότι όλα συνεχίζονται φυσιολογικά.

Μόνο ένας άνθρωπος δεν υποκρίνεται. Ο Γεράσιμος, ο νεαρός υπηρέτης που τον φροντίζει τη νύχτα. Δεν φοβάται τον θάνατο του Ιβάν, ούτε προσπαθεί να τον κρύψει πίσω από ευγένειες. Σηκώνει τα πόδια του για να ανακουφίσει τον πόνο, κάθεται δίπλα του αμίλητος, τον κοιτά σαν άνθρωπο και όχι σαν πρόβλημα. Μέσα σε εκείνη την απλή παρουσία, ο Ιβάν βρίσκει την πρώτη πραγματική παρηγοριά.
Καθηλωμένος στον καναπέ του, αρχίζει να κοιτά τη ζωή του προς τα πίσω σαν να ψάχνει ένα ρήγμα. Μια στιγμή όπου όλα πήγαν λάθος. Όμως δεν υπάρχει καμία μεγάλη καταστροφή, κανένα μοιραίο λάθος. Αυτό είναι το πιο τρομακτικό σημείο της νουβέλας. Ο Ιβάν έκανε ακριβώς ό,τι του είπαν ότι έπρεπε να κάνει. Και ίσως ακριβώς εκεί να βρίσκεται η τραγωδία του.
Η σκέψη αρχίζει να τον διαλύει:
«Κι αν όλη μου η ζωή ήταν λάθος;»
Όχι επειδή απέτυχε, αλλά επειδή πέτυχε σε πράγματα που δεν είχαν πραγματικό βάρος. Επένδυσε στην εικόνα, στην κοινωνική αποδοχή, στην άνεση, και άφησε άθικτο το πιο ουσιαστικό κομμάτι της ύπαρξής του. Ο Τολστόι δεν λέει ότι ο Ιβάν ήταν διεφθαρμένος. Λέει κάτι πολύ πιο ανησυχητικό: ότι μπορεί ένας άνθρωπος να ζήσει μια απολύτως «σωστή» ζωή και παρ’ όλα αυτά να φτάσει στο τέλος νιώθοντας πως δεν έζησε ποτέ πραγματικά.

Στις τελευταίες του στιγμές, όταν βλέπει τον γιο του να κλαίει δίπλα στο κρεβάτι, κάτι αλλάζει μέσα του. Για πρώτη φορά μετά από μήνες σταματά να σκέφτεται μόνο τον φόβο του. Νιώθει οίκτο για τους άλλους. Η αγωνία χαλαρώνει. Ο πανικός δίνει τη θέση του σε μια παράξενη διαύγεια. Ο Τολστόι περιγράφει τον θάνατό του σαν πέρασμα από το σκοτάδι προς το φως — όχι ως θρίαμβο, αλλά ως μια ύστατη συμφιλίωση με την αλήθεια.
Και εκεί βρίσκεται η πραγματική δύναμη της νουβέλας.

Ο Τολστόι δεν γράφει απλώς για τον θάνατο. Γράφει για τη ζωή που αναβάλλεται συνεχώς. Για τους ανθρώπους που γεμίζουν τις μέρες τους με καριέρα, συνήθειες, κοινωνικές προσδοκίες, μικρές φιλοδοξίες και περισπασμούς, μόνο και μόνο για να μη μείνουν ποτέ μόνοι απέναντι στον εαυτό τους. Ο Ιβάν Ιλίτς δεν καταστράφηκε από τον θάνατο. Καταστράφηκε από τη ζωή που έζησε χωρίς να τη συνειδητοποιεί.

Και αυτό είναι που κάνει τη νουβέλα του Τολστόι τόσο δύσκολο βιβλίο. Δεν σε αφήνει να κοιτάξεις τον θάνατο σαν κάτι μακρινό που αφορά άλλους ανθρώπους. Σε αναγκάζει να αναρωτηθείς αν η ζωή που χτίζεις είναι πράγματι δική σου ή απλώς μια σειρά από πράγματα που έμαθες να θεωρείς σημαντικά.
Γιατί ο μεγαλύτερος φόβος του Ιβάν δεν ήταν ότι θα πεθάνει.
Ήταν ότι λίγο πριν πεθάνει κατάλαβε πως ίσως δεν είχε ζήσει ποτέ αληθινά

πηγή