Το συλλείτουργο του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου με τους Λατίνους το 1452.

  Η κατηγορία εναντίον του τελευταίου αυτοκράτορα, Κωνσταντίνου ΙΑ' Παλαιολόγου, για το κοινό συλλείτουργο Ορθοδόξων και λατίνων στην Αγία Σοφία στις 12 Δεκεμβρίου 1452, είναι μια πληγή που αιμορραγεί εδώ και αιώνες στην ιστορική και θεολογική συνείδηση. Για πολλούς συγχρόνους του, η πράξη αυτή θεωρήθηκε «προδοσία» της Πίστης και η πνευματική αιτία της Πτώσης. Ωστόσο, αν προσεγγίσουμε το γεγονός όχι με το ψυχρό γράμμα του νόμου ή την πολιτική σκοπιμότητα, αλλά με την πνευματική αγωνία μιας ψυχής που στέκεται στο χείλος του γκρεμού, η πράξη του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου αποκτά ένα βαθύ, σχεδόν μαρτυρικό νόημα.

  Το να κρίνουμε τις πράξεις των ανθρώπων από την ασφάλεια του χρόνου είναι εύκολο.Το να συναισθανθούμε όμως το βάρος που σήκωσε ο Κωνσταντίνος τις παραμονές της μεγάλης σφαγής, απαιτεί πνευματική αρχοντιά και διάκριση. Ο Κωνσταντίνος δεν ήταν ετερόδοξος στην καρδιά. Μεγαλωμένος με τα νάματα της Ορθοδοξίας, γνώριζε καλά τις δογματικές διαφορές. Όμως, βρέθηκε μπροστά στο απόλυτο πνευματικό δίλημμα: να κρατήσει μια «καθαρή» αλλά απομονωμένη στάση, αφήνοντας τις ψυχές χιλιάδων αθώων (γυναικών, παιδιών, γερόντων) να σφαγιαστούν, ή να ταπεινωθεί, να «ματώσει» τη δική του πνευματική συνείδηση, ελπίζοντας σε βοήθεια για να σωθεί το ποίμνιό του;
Στην πνευματική ζωή, η μεγαλύτερη αρετή είναι η αγάπη.
«Μείζονα ταύτης ἀγάπην οὐδείς ἔχει, ἵνα τις τὴν ψυχὴν αὐτοῦ θῇ ὑπὲρ τῶν φίλων αὐτοῦ» (Ιωάν. 15:13).

 Ο Κωνσταντίνος έθεσε σε κίνδυνο την υστεροφημία του και, για πολλούς, την ίδια του την πνευματική καθαρότητα, όχι από προσωπικό συμφέρον —αφού ήξερε ότι ο θρόνος του ήταν ήδη χαμένος— αλλά για να εξαντλήσει κάθε ανθρώπινη και επίγεια πιθανότητα σωτηρίας των ανθρώπων του. Αυτό δεν είναι προδοσία· είναι κένωση (αυτοθυσία) στα πρότυπα του Χριστού.

 Το συλλειτουργο του 1452 δεν έγινε σε κλίμα θεολογικού θριάμβου, αλλά σε ατμόσφαιρα βαθιάς θλίψης, δακρύων και τρόμου. Δεν ήταν η επικύρωση μιας δογματικής αλλοίωσης, αλλά μια απεγνωσμένη κραυγή προς τον Θεό και την ανθρωπότητα.Όπως ένας πατέρας, βλέποντας το παιδί του να πεθαίνει, θα ζητήσει βοήθεια ακόμα και από εκείνον με τον οποίο βρίσκεται σε δικαστική ή προσωπική διαμάχη, έτσι και ο Αυτοκράτορας άπλωσε το χέρι. Στα μάτια του Θεού, που κοιτάζει το «βάθος της καρδίας», εκείνο το συλλειτουργο ίσως δεν καταγράφηκε ως αίρεση, αλλά ως ο μέγιστος θρήνος μιας ετοιμοθάνατης αυτοκρατορίας.

 Αν ο Κωνσταντίνος ήταν ένας καιροσκόπος πολιτικός που ξεπούλησε την πίστη του για τη δυτική βοήθεια, η ιστορία θα τον είχε καταγράψει να φεύγει με τα ιταλικά πλοία όταν όλα χάθηκαν. Αντίθετα, τι έκανε;
Την τελευταία νύχτα, στις 28 Μαΐου 1453, κοινώνησε των Αχράντων Μυστηρίων στην Αγία Σοφία ως ορθόδοξος χριστιανός, ζήτησε συγχώρεση από όλο τον λαό —ενώνοντας τους πάντες στην κοινή μοίρα του θανάτου— και το πρωί πέταξε τα αυτοκρατορικά εμβλήματα. Έπεσε στα τείχη ως απλός στρατιώτης, αρνούμενος να ζήσει ως υποτελής.
Το μαρτυρικό αίμα ξεπλένει κάθε ανθρώπινη αστοχία. Ο θάνατός του στην πύλη του Αγίου Ρωμανού ήταν η τελική, αδιαμφισβήτητη ομολογία του. Δεν πέθανε για τον Πάπα, ούτε για τους Λατίνους· πέθανε για την Πόλη του Χριστού.

 Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος δεν πρέπει να κρίνεται ως θεολόγος σε καιρό ειρήνης, αλλά ως τραγικός πατέρας σε καιρό πολέμου. Το συλλειτουργο ήταν ο δικός του Γολγοθάς, η δική του προσωπική ταπείνωση. Η θυσία του και το γεγονός ότι προτίμησε τον θάνατο από την παράδοση, αποδεικνύουν ότι η καρδιά του έμεινε πιστή μέχρι τέλους. Αν μη τι άλλο, η ιστορία τον δικαίωσε στη συνείδηση του γένους όχι ως προδότη, αλλά ως τον αιώνιο υπερασπιστή της πνευματικής μας ελευθερίας.

πηγή