Η «ιστορική τοιχογραφία» του Ιερού Ναού Αγίου Δημητρίου - Πολιούχου Θεσσαλονίκης

Ιστορική, εικονογραφική και ερμηνευτική προσέγγιση

 Η λεγόμενη «ιστορική τοιχογραφία» του ναού του Αγίου Δημητρίου Θεσσαλονίκης αποτελεί ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα, αλλά και δυσχερέστερα ερμηνευτικά ζητήματα της μνημειακής ζωγραφικής του ναού. Το σωζόμενο ζωγραφικό σύνολο αποκαλύφθηκε μετά την πυρκαγιά του 1917, όταν οι έρευνες στον ναό έφεραν στο φως ψηφιδωτά και τοιχογραφίες που έως τότε καλύπτονταν από νεότερα επιχρίσματα.[1] Η τοιχογραφία βρισκόταν στον νότιο τοίχο του ναού, σε θέση που δεν ανήκε στον αρχικό εικονογραφικό διάκοσμο του 5ου αιώνα, αλλά σχετιζόταν με μεταγενέστερη οικοδομική φάση του μνημείου.[2]

Ο καθηγητής Αριστοτέλης Μέντζος, εξετάζοντας συνδυαστικά τα αρχαιολογικά, τεχνοτροπικά και ιστορικά στοιχεία, απορρίπτει τη χρονολόγηση της σύνθεσης στον 7ο αιώνα και θεωρεί πιθανότερη την εκτέλεσή της μεταξύ του δευτέρου μισού του 9ου και των μέσων του 10ου αιώνα.[7] Η θέση αυτή στηρίζεται τόσο στη μορφολογία και την τεχνοτροπία της παράστασης όσο και στη σχέση της με τις οικοδομικές φάσεις του ναού. Ιδιαίτερη σημασία έχει η παρατήρηση ότι η τοιχογραφία δεν μπορεί να αποσπασθεί από τις μεταγενέστερες επεμβάσεις στον νότιο τοίχο, ιδίως από τη διαμόρφωση του χώρου που επέτρεψε την ανάπτυξη της σύνθεσης.[8]

Ως προς την ταύτιση του αυτοκράτορα, ο Αριστοτέλης Μέντζος θεωρεί πιθανότερη την απόδοση της μορφής στον Λέοντα ΣΤ΄ τον Σοφό. Η άποψη αυτή στηρίζεται, μεταξύ άλλων, στη σύγκριση με το ψηφιδωτό της Βασιλείου Πύλης της Αγίας Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως, όπου εικονίζεται γονυπετής αυτοκράτορας ενώπιον του Χριστού.[9] 

Η σύγκριση δεν αφορά μόνο εξωτερικές ομοιότητες, αλλά ευρύτερα στοιχεία της αυτοκρατορικής εικονογραφίας και της επίσημης βυζαντινής τελετουργίας. Παράλληλα, η ενδυμασία του έφιππου αυτοκράτορα της τοιχογραφίας παρουσιάζει χαρακτηριστικά που μπορούν να συσχετισθούν με τις περιγραφές της βασιλικής ενδυμασίας στα Περί Βασιλείου Τάξεως.[10]

Η σύνδεση της παράστασης με τον Λέοντα ΣΤ΄ οδηγεί τον καθηγητή Μέντζο στην ερμηνεία της τοιχογραφίας μέσα στο ιστορικό πλαίσιο της Θεσσαλονίκης μετά τη σαρακηνική επιδρομή του 904. Σύμφωνα με την προσέγγιση αυτή, η τοιχογραφία δεν αποδίδει κατ’ ανάγκην αυτοπρόσωπη επίσκεψη του αυτοκράτορα στην πόλη, αλλά λειτουργεί ως μνημειακή εικόνα αυτοκρατορικής μέριμνας, προστασίας και αποκατάστασης.[11] Η διάκριση αυτή είναι κρίσιμη, διότι επιτρέπει την ερμηνεία της παράστασης χωρίς να απαιτείται ιστορικά βεβαιωμένη αυτοκρατορική παρουσία στη Θεσσαλονίκη.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η δεξιά σκηνή, όπου αποδίδεται το εσωτερικό βασιλικής. Η επιγραφή «Η ΑΓΙΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ Η ΕΝ ΤΩ ΣΤΑΔΙΩ» προκάλεσε ποικίλες συζητήσεις ως προς την ταύτιση του ναού. Παλαιότερες απόψεις συνέδεσαν τη σκηνή είτε με τον ναό του Αγίου Δημητρίου είτε με άλλο ναό της Θεσσαλονίκης. Ο Αριστοτέλης Μέντζος εξετάζει με επιφύλαξη τις σχετικές προτάσεις και επισημαίνει ότι η παράσταση πρέπει να ερμηνευθεί μέσα στο συνολικό εικονογραφικό πρόγραμμα της τοιχογραφίας και όχι απομονωμένα.[12] Καθοριστικής σημασίας δεν είναι μόνο η αναγνώριση ενός συγκεκριμένου αρχιτεκτονικού μνημείου, αλλά κυρίως η προβολή της σχέσης του αυτοκράτορα με την πόλη, την Εκκλησία και τη σωτηρία της Θεσσαλονίκης.

Η μελέτη του καθηγητού Μέντζου παρουσιάζει ιδιαίτερη σημασία, διότι αποφεύγει κατηγορηματικές διατυπώσεις εκεί όπου τα δεδομένα παραμένουν αποσπασματικά ή αβέβαια. Οι μεταγενέστερες επεμβάσεις στον ναό, οι απώλειες της ζωγραφικής επιφάνειας και οι δυσχέρειες ασφαλούς χρονολόγησης καθιστούν αναγκαία την προσεκτική αξιολόγηση όλων των διαθέσιμων στοιχείων. Παρά ταύτα, η συνδυαστική εξέταση των τεχνοτροπικών, αρχαιολογικών και ιστορικών δεδομένων οδηγεί σε ένα συνεκτικό συμπέρασμα: η τοιχογραφία αποτελεί μνημειακή σύνθεση με σαφή ιστορικό χαρακτήρα, η οποία πιθανότατα σχετίζεται με την ανάκαμψη της Θεσσαλονίκης μετά τη σαρακηνική επιδρομή του 904 και με την προβολή της αυτοκρατορικής προστασίας υπό τον Λέοντα ΣΤ΄.[13]
Συνεπώς, η «ιστορική τοιχογραφία» του Αγίου Δημητρίου δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως απλή αφηγηματική σκηνή ούτε ως εικονογραφική αναπαράσταση ενός μεμονωμένου γεγονότος. Πρόκειται για σύνθεση με σύνθετο ιδεολογικό και ιστορικό περιεχόμενο, στην οποία η αυτοκρατορική εξουσία, η πόλη της Θεσσαλονίκης και ο ιερός χώρος του Αγίου Δημητρίου συνδέονται σε ένα ενιαίο εικαστικό και μνημονικό σχήμα. Η τοιχογραφία προβάλλει τη σχέση της πόλης με τον αυτοκράτορα και, ταυτόχρονα, εντάσσει τη μνήμη της ιστορικής δοκιμασίας στο ιερό περιβάλλον του σημαντικότερου προσκυνήματος της Θεσσαλονίκης.

Παραπομπές
[1] Αρ. Μέντζος, «Η “ιστορική τοιχογραφία” του ναού του αγίου Δημητρίου», Μακεδονικά 34/1 (2004), σ. 209.
[2] Ό.π., σ. 209–210.
[3] Ό.π., σ. 210–211.
[4] Γ. και Μ. Σωτηρίου, Η βασιλική του Αγίου Δημητρίου Θεσσαλονίκης, Αθήνα 1952, σ. 207–209· βλ. και Αρ. Μέντζος, ό.π., σ. 210–211.
[5] A. Vasiliev, «L’entrée triomphale de l’empereur Justinien II à Thessalonique en 688», Miscellanea G. de Jerphanion, OCP 13 (1947), σ. 355–368· Αρ. Μέντζος, ό.π., σ. 211.
[6] Αρ. Μέντζος, ό.π., σ. 211–213.
[7] Ό.π., σ. 215–216.
[8] Ό.π., σ. 216–218.
[9] Ό.π., σ. 219–220.
[10] Ό.π., σ. 219.
[11] Ό.π., σ. 220–222.
[12] Ό.π., σ. 210–214.
[13] Ό.π., σ. 222.
ΚΕΙΜΕΝΟ μελέτης:
Γραφείο Αναδείξεως και Προβολής των Ιερών Προσκυνημάτων της Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης
Πηγή φωτογραφιών:
Στέφανος Πασβάντης