Μνημείο του Fyodor Mikhailovich Dostoievsky στη Μονή της Optina ..
Το ταξίδι αυτό αναφέρεται σε όλες τις βιογραφίες και τα βιογραφικά δοκίμια για τη ζωή τού Φ.M.Ντοστογιέφσκι. Ωστόσο, οι διαθέσιμες πηγές για την αναπαράστασή του είναι λίγες.
Η πρώτη πηγή είναι μια επιστολή τού Φ.M. στην σύζυγο του με ημερομηνία 29η Ιουνίου 1878, η οποία γράφτηκε αμέσως μετά την επιστροφή του από την Όπτινα στη Μόσχα, και στην οποία αναφέρονται οι λεπτομέρειες τού ταξιδιού στο μοναστήρι.
Την Κυριακή 25 Ιουνίου ο Ντοστογιέφσκι έφτασε στην Όπτινα. Γι΄αυτήν καθαυτήν την παραμονή στο μοναστήρι αναφέρονται πολύ λίγα στην επιστολή: «Η παραμονή στην Όπτινα διήρκησε δύο βραδιές. Στη συνέχεια, γυρίσαμε πίσω πάνω στα ίδια άλογα." Η επιστροφή στη Μόσχα προφανώς χρειάστηκε δύο ημέρες με τον ίδιο τρόπο. Το όλο ταξίδι διήρκεσε επτά ημέρες. Ο Ντοστογιέφσκι τελειώνει την επιστολή με μια υπόσχεση: «Λεπτομέρειες θα δώσω όταν θα είμαι πίσω».
Έτσι, ο Ντοστογιέφσκι παρέμεινε στην Όπτινα για τρεις μέρες ή δύο βράδια, γεγονός που επιβεβαιώνεται και από την καταχώρηση στο βιβλίο τού μοναστηριού "Βιβλίο Επισκεπτών", όπου η διαμονή του συγγραφέα χρονολογείται στις 25, 26, 27 Ιουνίου. Ωστόσο, το πιο σημαντικό στοιχείο τής διαμονής αυτής - οι συναντήσεις και συνομιλίες με τον γέρο Αμβρόσιο - παρέμεινε εκτός τής επιστολής.
Φ. Μ. Ντοστογιέφσκι, 1863
Ο Ντοστογιέφσκι είχε ζητήσει να γίνει παννυχίδα και θα παρίστατο σε όλη της την διάρκεια. Αυτό, από ό,τι φαίνεται, έγινε στις 26 Ιουνίου, τη Δευτέρα, μέρα γιορτής τής Εικόνας Τιχβίν τής Μητέρας τού Θεού. Ο ναός του Καζάν ήταν ειδικά για τέτοιες τελετές στην Όπτινα. Στα μοναστήρια, παραδοσιακά παραγγέλνονταν όχι μόνο ένας εορτασμός μνήμης (μνημόνευση), αλλά και μνημόνευση νεκρών για ένα χρόνο, ή και για αρκετά χρόνια. Υπήρχε ακόμη κι η λεγόμενη αιώνια μνημόνευση. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο Ντοστογιέφσκι παρήγγειλε μνημόνευση για κάποιο χρονικό διάστημα αλλά το όνομα του «αποθανόντος μωρού Αλέξιου» μνημονεύονταν στην Όπτινα για πολύ καιρό μετά από την επίσκεψη τού Ντοστογιέφσκι.
Μοναστήρι της Όπτινα
"Ο Φιόντορ Μιχάηλοβιτς επέστρεψε από την Όπτινα αγαλλιασμένος, εξαιρετικά ήρεμος και μού αφηγήθηκε πολλά γιά τα έθιμα τής Όπτινα, όπου πέρασε δύο νύχτες. Ο Φιόντορ Μιχάηλοβιτς συναντήθηκε τρεις φορές με τον τότε πασίγνωστό γέροντα Αμβρόσιο: μια φορά μαζί με πλήθος άλλων και δύο φορές ιδιωτικά - και ¨κουβάλησε¨ από τις συνομιλίες του μια βαθιά και ειλικρινή εντύπωση. Όταν ο Φιόντορ Μιχάηλοβιτς διηγήθηκε στον στάρετς την δυστυχία που μάς είχε χτυπήσει και την θλίψη που μού εκδηλώθηκε τόσο βίαια, ο στάρετς τον ρώτησε αν ήμουν πιστή, και όταν ο Φιόντορ Μιχάηλοβιτς απάντησε καταφατικά, τού ζήτησε να μού μεταφέρει την ευλογία του, καθώς και εκείνα τα λόγια που έγραψε αργότερα στο μυθιστόρημα, και που είπε ο στάρετς Ζωσίμα στην θλιμένη μητέρα <...> Κρίνοντας από τις ιστορίες τού Φιόντορ Μιχάηλοβιτς, μού ήταν ξεκάθαρο πόσο βαθύτατος ήταν αυτός ο σεβάσμιος στάρετς».
Ο Φιόντορ Ντοστογιέφσκι στην Όπτινα
"Αυτά τα λόγια μού τα μετέφερε ο Φιόντορ Μιχάηλοβιτς, αφότου επέστρεψε από την Όπτινα το 1878. Εκεί συνδιαλέχθηκε με τον στάρετς Αμβρόσιο και τού είπε πώς θρηνούμε και κλαίμε το πρόσφατα απολεσμένο αγόρι μας. Ο στάρετς Αμβρόσιος υποσχέθηκε στον Φιόντορ Μιχάηλοβιτς ότι θα «μνημονεύει τον Αλιόσα στην προσευχή» και τη «θλίψη μου», καθώς και ότι θα «μνημονεύει εμάς και τα παιδιά μας στο Περί Υγείας». Ο Φιόντορ Μιχάηλοβιτς ήταν βαθιά συγκινημένος από τη συζήτηση με τον γέροντα και την υπόσχεσή του να προσευχηθεί για μας".
Ωστόσο, υπάρχει και άλλος ανυπολόγιστης αξίας "φορέας μνήμης" - η ίδια η Όπτινα. Γεγονός είναι ότι η επίσκεψη τού Ντοστογιέφσκι στην Όπτινα δεν πέρασε απαρατήρητη και αποτυπώθηκε όχι μόνο στο Βιβλίο Επισκεπτών. Υπάρχουν ξεχωριστές δηλώσεις των πατέρων τής Όπτινα για τον Ντοστογιέφσκι, έμμεσες εκτιμήσεις και τυχαίες ρήσεις, αποφθέγματα και ιστορίες τών μοναχών. Όλο αυτό το διαφορετικό υλικό, είτε γνωστό πριν, είτε ξεχασμένο, είτε μερικώς μόνο δημοσιευμένο, δεν έχει ακόμη συγκεντρωθεί/συστηματοποιηθεί γιά να γίνει αντικείμενο επιστημονικής έρευνας. Άμα όμως συγκεντρωθεί κάπως/κάπου, θα αποτελέσει μια ενιαία μαρτυρία τής Όπτινα για τον Ντοστογιέφσκι.
[Φορέας μνήμης] πρώτα απ' όλα, τών απόψεων που έγιναν ευρέως γνωστές χάρη στην μετάδοση και ερμηνεία τού Κ.Ν. Λεόντιεφ (Σ.Μ.: συντηρητικός ρώσος φιλόσοφος/λογοτέχνης/διπλωμάτης τού 19ου αιώνα).
Ο Λεόντιεφ ήταν ο πρώτος που μετέφερε δηλώσεις και απόψεις τών μοναχών τής Όπτινα για τον Ντοστογιέφσκι και τα μυθιστορήματά του έξω από τον ¨φράκτη τής εκκλησίας¨.
Η άκρως αρνητική στάση τού Λεόντιεφ απέναντι στις ιδέες τού Ντοστογιέφσκι, περί «ανεπαρκούς χριστιανισμού» του, είναι γνωστή. Δύο φορές ο Λεόντιεφ, για να τεκμηριώσει τις εκτιμήσεις του για το μυθιστόρημα Άδερφοί Καραμάζοφ΄, καταφεύγει στην αυθεντία τής Όπτινα και αναφέρεται στους μοναχούς της.
Αναφέρουμε σε αυτό το σημείο τα διάσημα αποσπάσματα από τις επιστολές σε I. I. Φούντελ (Σ.Μ.: πρωτοϊερέας τής ρωσικής εκκλησίας/θρησκευτικός συγγραφέας/φιλόσοφος) και Β.Β. Ροζάνοφ (Σ.Μ.: θρησκευτικός συγγραφέας/φιλόσοφος), τα οποία στο πλαίσιο αυτού του θέματος μπορούν να γίνουν αντιληπτά διαφορετικά.
Ωστόσο, υπάρχει και άλλος ανυπολόγιστης αξίας "φορέας μνήμης" - η ίδια η Όπτινα. Γεγονός είναι ότι η επίσκεψη τού Ντοστογιέφσκι στην Όπτινα δεν πέρασε απαρατήρητη και αποτυπώθηκε όχι μόνο στο Βιβλίο Επισκεπτών. Υπάρχουν ξεχωριστές δηλώσεις των πατέρων τής Όπτινα για τον Ντοστογιέφσκι, έμμεσες εκτιμήσεις και τυχαίες ρήσεις, αποφθέγματα και ιστορίες τών μοναχών. Όλο αυτό το διαφορετικό υλικό, είτε γνωστό πριν, είτε ξεχασμένο, είτε μερικώς μόνο δημοσιευμένο, δεν έχει ακόμη συγκεντρωθεί/συστηματοποιηθεί γιά να γίνει αντικείμενο επιστημονικής έρευνας. Άμα όμως συγκεντρωθεί κάπως/κάπου, θα αποτελέσει μια ενιαία μαρτυρία τής Όπτινα για τον Ντοστογιέφσκι.
[Φορέας μνήμης] πρώτα απ' όλα, τών απόψεων που έγιναν ευρέως γνωστές χάρη στην μετάδοση και ερμηνεία τού Κ.Ν. Λεόντιεφ (Σ.Μ.: συντηρητικός ρώσος φιλόσοφος/λογοτέχνης/διπλωμάτης τού 19ου αιώνα).
Ο Λεόντιεφ ήταν ο πρώτος που μετέφερε δηλώσεις και απόψεις τών μοναχών τής Όπτινα για τον Ντοστογιέφσκι και τα μυθιστορήματά του έξω από τον ¨φράκτη τής εκκλησίας¨.
Η άκρως αρνητική στάση τού Λεόντιεφ απέναντι στις ιδέες τού Ντοστογιέφσκι, περί «ανεπαρκούς χριστιανισμού» του, είναι γνωστή. Δύο φορές ο Λεόντιεφ, για να τεκμηριώσει τις εκτιμήσεις του για το μυθιστόρημα Άδερφοί Καραμάζοφ΄, καταφεύγει στην αυθεντία τής Όπτινα και αναφέρεται στους μοναχούς της.
Αναφέρουμε σε αυτό το σημείο τα διάσημα αποσπάσματα από τις επιστολές σε I. I. Φούντελ (Σ.Μ.: πρωτοϊερέας τής ρωσικής εκκλησίας/θρησκευτικός συγγραφέας/φιλόσοφος) και Β.Β. Ροζάνοφ (Σ.Μ.: θρησκευτικός συγγραφέας/φιλόσοφος), τα οποία στο πλαίσιο αυτού του θέματος μπορούν να γίνουν αντιληπτά διαφορετικά.
"Και όταν ο Ντοστογιέφσκι αποτύπωνε στο ¨Αδερφοί Καραμάζοφ¨ τις ελπίδες του για τον επί γής θρίαμβο τού Χριστιανισμού, οι μοναχοί τής Όπτινα γελώντας, ρώταγαν ο ένας τον άλλον: "μήπως, πάτερ ΧΨΖ, κι εσείς σκέφτεστε έτσι;".
Στην Όπτινα, το ¨Αδερφοί Καραμάζοφ¨ δεν γίνεται αποδεκτό ως σωστή ορθόδοξη σύνθεση κι ούτε ο στάρετς Ζωσίμα μοιάζει καθόλου με τον πατέρα Αμβρόσιο, είτε ως προς την διδασκαλία είτε ως προς τον χαρακτήρα. Ο Ντοστογιέφσκι περιέγραψε μόνο την εμφάνισή του, αλλά τα λόγια που έβαλε στα χείλη τού Ζωσίμα, δεν έχουν σχέση ούτε σε επίπεδο περιεχομένου ούτε στιλιστικά με τον τρόπο που εκφράζεται ο Αμβρόσιος ".
Ο Λεόντιεφ άκουσε στην Όπτινα αυτό που τον βόλευε να ακούσει. Η θολούρα στις ρήσεις/κρίσεις τού Λεόντιεφ είναι ανησυχητική: πάτερ ΧΨΖ.
Σε αντίθεση με τις θολές απόψεις που διετύπωσε ο Λεόντιεφ, είναι γνωστές άλλες δηλώσεις συγκεκριμένων στάρετς τής Όπτινα περί Ντοστογιέφσκι.
Η πιο σημαντική ρήση/άποψη περί Ντοστογιέφσκι ανήκει στον μεγάλο στάρετς τής Όπτινα, τον Ιερομοναχό Αμβρόσιο (Γκρένκοφ, 1812-1891). Καταγράφηκε και δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά από τον πνευματικό συγγραφέα Ε.Ν. Ποσελυάνιν (Πογκόζεφ), ο οποίος ήταν πνευματικό παιδί τού στάρετς Αμβρόσιου, και έρχονταν συχνά στην Όπτινα, συλλέγοντας υλικό για τον στάρετς Αμβρόσιο. Αμέσως μετά τον θάνατο τού στάρετς († 10 Οκτωβρίου 1891), ο Ε.Ν. Ποσελυάνιν δημοσίευε στο «Ψυχωφελής ανάγνωση» το δοκίμιο «Πατέρας Αμβρόσιος: οι συμβουλές και προφητείες του», στο οποίο μετέφερε τα λόγια τού στάρετς Αμβρόσιου για τον Ντοστογιέφσκι μετά την ιδιωτική συνομιλία τους στο κελί: ο στάρετς Αμβρόσιος κατάλαβε το ταπεινόν τής ψυχής τού συγγραφέα και απάντησε περί αυτού: « Αυτό είναι [να είσαι] ΄'μετανοούμενος΄' » .
Αυτή η ρήση τού στάρετς Αμβρόσιου για τον Ντοστογιέφσκι, προφανώς, ήταν ευρέως γνωστή στους κόλπους τής Αδελφότητας τής Όπτινα. Ανεξάρτητα από τον Ε. Ποσελιάνιν, την αναφέρει κι ο Αρχιμανδρίτης Αγαπητός (Μπελοβίντοφ, 1843-1921) στην πληρέστερη βιογραφία τού Πρεσβύτερου Αμβρόσιου: «Ο γέροντας αγαπούσε επίσης να μιλάει με ευσεβείς, ειδικά με μορφωμένους, οι οποίοι ήταν και πολλοί. Τον επισκέφθηκαν πολλοί από τους μεγαλύτερους κοσμικούς συγγραφείς, όπως οι Ντοστογιέφσκι και Β.Σ. Σολοβιόφ. Αναφορικά με τον πρώτο από αυτούς, ο γέροντας με την χαρακτηριστική διορατικότητα του αποκρίθηκε: "Αυτό είναι [να είσαι] ΄μετανοούμενος΄ ".
Είναι χαρακτηριστικό ότι και οι δύο συντάκτες, και ο E. Ποσελιάνιν και ο πατέρας Αγαπητός σημειώνουν την ακρίβεια που φωλιάζει σε αυτά τα λόγια: «Ο πατέρας Αμβρόσιος κατάλαβε το ταπεινόν τής ψυχής τού συγγραφέα», «ο γέροντας αποκρίθηκε με τη χαρακτηριστική διορατικότητά του».
Η μετάνοια είναι η αρχή και το θεμέλιο τής πνευματικής ζωής στον Χριστιανισμό. Η πράξη της μετάνοιας είναι μια πρακτική έκφραση της πίστης, διότι η μετάνοια είναι αδύνατη χωρίς το αντικείμενο (Σ.Μ.: τον αντι-κείμενον ) τής μετάνοιας - τον Θεό. Μετανοών σημαίνει πιστός κατ΄ουσίαν, ορθά πιστός, ορθόδοξος. H έκταση τής μετάνοιας δείχνει την έκταση τής χάριτος τού ανθρώπου. Σύμφωνα με την εκκλησιαστική σκέψη, ακόμη και η αγιότητα ενός ασκητή καθορίζεται από το μέτρο της μετάνοιάς του.
Τα λόγια του στάρετς Αμβρόσιου για τον Ντοστογιέφσκι μπορούν χωρίς υπερβολή να χαρακτηριστούν ως οντολογική αξιολόγηση («κατανόησε την ουσία») και ως o ύψιστος πνευματικός «έπαινος» που έχει ποτέ ειπωθεί για τον συγγραφέα. Στην περιοδικά επαναλαμβανόμενη πολεμική αντιπαράθεση που ξεκίνησε ο Λεόντιεφ σχετικά με τις αντιλήψεις τού Ντοστογιέφσκι περί Ορθοδοξίας, πρέπει πρώτα απ 'όλα να φέρνουμε στον νου μας αυτό το λεγόμενο τού στάρετς Αμβροσίου τής Όπτινα, ο οποίος είναι και λόγος τού αγίου τής Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Είναι ενδιαφέρον να συγκρίνουμε την άποψη τού Στάρετς Αμβρόσιου για τον Ντοστογιέφσκι με την εξίσου σύντομη, αλλά εντελώς ‘αντίθετου προσήμου’ γιά τον Λ.N. Τολστόι. Ο Ι. Κόντσεβιτς, σύμφωνα με τον Elmer Mod, "φίλο και βιογράφο τού Τολστόι", περιγράφει την τελευταία συνάντηση τού Τολστόι και τού στάρετς Αμβρόσιου το 1890 (ένα χρόνο πριν το θάνατο τού τελευταίου δηλ.): «Προσερχόμενος στον στάρετς, Ο Τολστόι δέχτηκε την ευλογία του και τού φίλησε το χέρι, αλλά φεύγοντας τον φίλησε στο μάγουλο για να αποφύγει την ευλογία. Ο διάλογος μεταξύ τους ήταν τόσο οξύς και δύσκολος που ο γέροντος ήταν εντελώς εξαντλημένος και δεν μπορούσε να αναπνεύσει. "Είναι τρομακτικά περήφανος", δήλωσε ο στάρετς Αμβρόσιος γι 'αυτόν».
Μετάνοια και υπερηφάνεια είναι διαμετρικά αντίθετες έννοιες. Η υπερηφάνεια είναι ταυτόσημη με απουσία, με αδυναμία γιά μετάνοια και, αντίθετα, η μετάνοια σημαίνει την υπερκέραση/συντριβή τής υπερηφάνειας. Κι εδώ που τα λέμε, με τέτοιο σύντομο κι αρνητικό τρόπο για τον Τολστόι δεν μίλησε κανένας ποτέ.
Μετά το θάνατο τού στάρετς Αμβρόσιου, διάδοχός του στο ρόλο τού στάρετς, έγινε ο συγκελίτης του ιερομόναχός Ιωσήφ (Λιτόβκιν, 1837-1911), ο οποίος επίσης συνέλεξε ιστορίες για τον πνευματικό του πατέρα. Το 1898 ο στάρετς Ιωσήφ έστειλε μια μακροσκελή επιστολή στο περιοδικό "Ψυχωφελής Ανάγνωση", στην οποία κατέγραφε όλες τις πληροφορίες που είχε συγκεντρώσει για την παρουσία ορισμένων διάσημων συγγραφέων στην Όπτινα. Οι συντάκτες δημοσίευσαν μια επιστολή σε μορφή άρθρου με τίτλο "Οι N.Β. Γκόγκολ, I.Β. Κιρέεβσκι, Φ.M. Ντοστογιέφσκι και Κ.Ν. Λεόντιεφ στους πατέρες της Όπτινα".
Το μεγαλύτερο μέρος τού άρθρου περιέχει υλικό σχετικά με το N.Β. Γκόγκολ, I.Β. Κιρέεβσκι. Στον Ντοστογιέφσκι είναι αφιερωμένη μόνο μία παράγραφος. Παρόλα αυτά, είναι πολύτιμη, αφού ο πατέρας Ιωσήφ, με την ιδιότητά του ως συγκελίτη τού γέροντος Αμβρόσιου, ήταν μάρτυρας τής επίσκεψης τού Ντοστογιέφσκι.
"Οι παλαιότεροι τού μοναστηριού θυμόμαστε μια επίσκεψη που είχαμε το 1877 (Σ.Μ. ο συγγραφέας τού άρθρου αναφέρει το 1878 ως πιο ακριβή ημερομηνία) από έναν άλλο διάσημο συγγραφέα μας, τον Φ.M. Ντοστογιέφσκι. Οι συζητήσεις του με τον στάρετς Αμβρόσιο διήρκεσαν για μεγάλο χρονικό διάστημα, και περιστρέφονταν γύρω από ζωτικά θέματα της πνευματικής ζωής και τη σωτηρία τής ψυχής. Λίγο αργότερα, εμφανίστηκε σε έντυπη μορφή το ¨Αδερφοί Καραμάζοφ¨, εμπνευσμένο εν μέρει κι από την επίσκεψη στην Όπτινα και τις συνομιλίες με τον στάρετς Αμβρόσιο".
Παρά το απλοϊκό τής παραπάνω αναφοράς, σημαντικό ρόλο παίζει η μαρτυρία τού στάρετς Ιωσήφ αναφορικά με τα θέματα που κουβέντιασαν Ντοστογιέφσκι και στάρετς Αμβρόσιος " ζωτικά θέματα της πνευματικής ζωής και τη σωτηρία τής ψυχής". Όπως θα δούμε στην συνέχεια, τα παραπάνω δεν είναι γενικότητες, αλλά μια ακριβής ένδειξη τού πραγματικού περιεχομένου τής συνομιλίας.
Είναι σημαντικό ότι ο στάρετς Ιωσήφ παραδέχεται ότι το "Αδερφοί Καραμάζοφ" γράφτηκε υπό την επιρροή των εντυπώσεων από την επίσκεψη στην Όπτινα και από τις συνομιλίες με τον γέροντα Αμβρόσιο. Στην επιστολή αυτή, ο στάρετς Ιωσήφ είχε την δυνατότητα/ευκαιρία να εκφράσει οποιαδήποτε τυχόν διαφωνία με τον Ντοστογιέφσκι, στο πνεύμα των απόψεων τού Λεόντιεφ. Αλλά δεν το έκανε. Επιπλέον, στην επιστολή μπορεί να βρει κανείς έμμεση ένδειξη ότι στην Όπτινα, οι μοναχοί αναγνώρισαν το μοναστήρι τους στο «προαστιακό μοναστήρι» τού «Αδελφοί Καραμάζοφ» και ότι είδαν στον στάρετς Ζωσίμα την αντανάκλαση τής εικόνας τού στάρετς Αμβρόσιου.
Η αντίληψη τής εικόνας του Στάρετς Ζωσίμα ως αντανάκλαση του πραγματικού Στάρετς Αμβρόσιου είχε μια απροσδόκητη συνέχεια στην πραγματικότητα τού Μοναστηριού, καθότι η ίδια η Όπτινα και οι Μοναχοί τής Όπτινας άρχισαν να γίνονται αντιληπτοί μέσα από το πρίσμα τού μυθιστορήματος ¨Αδελφοί Καραμάζοφ¨ και μέσα από την εικόνα τού στάρετς Ζωσίμα.
Αυτή η "αντίστροφη επίδραση" αφορά κυρίως στον στάρετς Ιερομόναχο Ανατόλι (Ποταπόφ, 1855-1922). Ήταν επίσης μαθητής τού στάρετς Αμβρόσιου, ένας από τούς πνευματικούς κληρονόμους του. Στις αρχές τού εικοστού αιώνα, ο γέροντας Ανατόλι ήταν ένας αναγνωρισμένος στάρετς τής Όπτινα, πνευματικός κληρονόμος τού στάρετς Αμβρόσιου, τον οποίον επισκέπτονταν πολλοί μορφωμένοι Ρώσοι, συμπεριλαμβανομένου τού Πάβελ Φλορένσκι (Σ.Μ.: ρώσος θεολόγος, ποιητής τού 20ού αι.).
.jfif)
Ιδού τι έγραψε ο σπουδαστής της Θεολογικής Ακαδημίας τής Αγίας Πετρούπολης Ι. Σμόλιτσεφ, ο οποίος επισκέφθηκε τον γέροντα Ανατόλι το 1912: «Το κελί τού ιερομόναχού Ανατόλι βρίσκεται κοντά σε μια από τις μικρές εκκλησίες στους διάδρομους των οποίων οι προσκυνητές περιμένουν ¨διψασμένοι¨ τις ευλογίες τού πατρός Ανατόλι. Έχοντας περάσει το κατώφλι τού ταπεινού κελιού, βλέπουμε μπροστά μας έναν ελαφρώς λυγισμένο γεροντάκο μικρού αναστήματος, ιερομόναχο, γύρω στα εξήντα, αλλά ακόμα χαρωπό στην όψη και ασυνήθιστα ευκίνητο και ζωντανό. Μάς χαιρέτησε με ένα λαμπερό χαμόγελο και μια στοργική, κάπως βιαστική ομιλία. Η ζωντανή εικόνα τού Ζωσίμα - η προσωποποίηση του ιδανικού, φωτεινού, θεϊκού - ¨εισέβαλε¨ σε ανύποπτο χρόνο στην αντίληψή μας στην θέα τού πνευματικού, παιδίστικου φωτεινού προσώπου τού γέροντα Ανατόλι».
Ο λογοτεχνικός ήρωας αποδίδει την αντίληψη τής πραγματικότητας. Το μυθιστόρημα ¨Αδελφοί Καραμάζοφ¨ έγινε για το ρωσικό αναγνωστικό κοινό ένα είδος οδηγού για την Όπτινα.
Το 1995, στο ημερολόγιο τής Όπτινα, δημοσιεύθηκαν οι ''Σημειώσεις τού αρχιερέα Σέργκιι Σίντοροφ'', που διατηρήθηκαν στο Μουσείο Εκκλησίας και Ιστορίας τής Μονής τού Αγίου Δανιήλ, ο οποίος ήταν πνευματικό παιδί τού στάρετς Ανατόλι (Ποταπόφ) κι ο οποίος επισκεπτόταν συχνά την Όπτινα στις αρχές του 20ού αιώνα.
Ο Λεόντιεφ άκουσε στην Όπτινα αυτό που τον βόλευε να ακούσει. Η θολούρα στις ρήσεις/κρίσεις τού Λεόντιεφ είναι ανησυχητική: πάτερ ΧΨΖ.
Σε αντίθεση με τις θολές απόψεις που διετύπωσε ο Λεόντιεφ, είναι γνωστές άλλες δηλώσεις συγκεκριμένων στάρετς τής Όπτινα περί Ντοστογιέφσκι.
Αυτή η ρήση τού στάρετς Αμβρόσιου για τον Ντοστογιέφσκι, προφανώς, ήταν ευρέως γνωστή στους κόλπους τής Αδελφότητας τής Όπτινα. Ανεξάρτητα από τον Ε. Ποσελιάνιν, την αναφέρει κι ο Αρχιμανδρίτης Αγαπητός (Μπελοβίντοφ, 1843-1921) στην πληρέστερη βιογραφία τού Πρεσβύτερου Αμβρόσιου: «Ο γέροντας αγαπούσε επίσης να μιλάει με ευσεβείς, ειδικά με μορφωμένους, οι οποίοι ήταν και πολλοί. Τον επισκέφθηκαν πολλοί από τους μεγαλύτερους κοσμικούς συγγραφείς, όπως οι Ντοστογιέφσκι και Β.Σ. Σολοβιόφ. Αναφορικά με τον πρώτο από αυτούς, ο γέροντας με την χαρακτηριστική διορατικότητα του αποκρίθηκε: "Αυτό είναι [να είσαι] ΄μετανοούμενος΄ ".
Είναι χαρακτηριστικό ότι και οι δύο συντάκτες, και ο E. Ποσελιάνιν και ο πατέρας Αγαπητός σημειώνουν την ακρίβεια που φωλιάζει σε αυτά τα λόγια: «Ο πατέρας Αμβρόσιος κατάλαβε το ταπεινόν τής ψυχής τού συγγραφέα», «ο γέροντας αποκρίθηκε με τη χαρακτηριστική διορατικότητά του».
Η μετάνοια είναι η αρχή και το θεμέλιο τής πνευματικής ζωής στον Χριστιανισμό. Η πράξη της μετάνοιας είναι μια πρακτική έκφραση της πίστης, διότι η μετάνοια είναι αδύνατη χωρίς το αντικείμενο (Σ.Μ.: τον αντι-κείμενον ) τής μετάνοιας - τον Θεό. Μετανοών σημαίνει πιστός κατ΄ουσίαν, ορθά πιστός, ορθόδοξος. H έκταση τής μετάνοιας δείχνει την έκταση τής χάριτος τού ανθρώπου. Σύμφωνα με την εκκλησιαστική σκέψη, ακόμη και η αγιότητα ενός ασκητή καθορίζεται από το μέτρο της μετάνοιάς του.
Τα λόγια του στάρετς Αμβρόσιου για τον Ντοστογιέφσκι μπορούν χωρίς υπερβολή να χαρακτηριστούν ως οντολογική αξιολόγηση («κατανόησε την ουσία») και ως o ύψιστος πνευματικός «έπαινος» που έχει ποτέ ειπωθεί για τον συγγραφέα. Στην περιοδικά επαναλαμβανόμενη πολεμική αντιπαράθεση που ξεκίνησε ο Λεόντιεφ σχετικά με τις αντιλήψεις τού Ντοστογιέφσκι περί Ορθοδοξίας, πρέπει πρώτα απ 'όλα να φέρνουμε στον νου μας αυτό το λεγόμενο τού στάρετς Αμβροσίου τής Όπτινα, ο οποίος είναι και λόγος τού αγίου τής Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Είναι ενδιαφέρον να συγκρίνουμε την άποψη τού Στάρετς Αμβρόσιου για τον Ντοστογιέφσκι με την εξίσου σύντομη, αλλά εντελώς ‘αντίθετου προσήμου’ γιά τον Λ.N. Τολστόι. Ο Ι. Κόντσεβιτς, σύμφωνα με τον Elmer Mod, "φίλο και βιογράφο τού Τολστόι", περιγράφει την τελευταία συνάντηση τού Τολστόι και τού στάρετς Αμβρόσιου το 1890 (ένα χρόνο πριν το θάνατο τού τελευταίου δηλ.): «Προσερχόμενος στον στάρετς, Ο Τολστόι δέχτηκε την ευλογία του και τού φίλησε το χέρι, αλλά φεύγοντας τον φίλησε στο μάγουλο για να αποφύγει την ευλογία. Ο διάλογος μεταξύ τους ήταν τόσο οξύς και δύσκολος που ο γέροντος ήταν εντελώς εξαντλημένος και δεν μπορούσε να αναπνεύσει. "Είναι τρομακτικά περήφανος", δήλωσε ο στάρετς Αμβρόσιος γι 'αυτόν».
Μετάνοια και υπερηφάνεια είναι διαμετρικά αντίθετες έννοιες. Η υπερηφάνεια είναι ταυτόσημη με απουσία, με αδυναμία γιά μετάνοια και, αντίθετα, η μετάνοια σημαίνει την υπερκέραση/συντριβή τής υπερηφάνειας. Κι εδώ που τα λέμε, με τέτοιο σύντομο κι αρνητικό τρόπο για τον Τολστόι δεν μίλησε κανένας ποτέ.
Μετά το θάνατο τού στάρετς Αμβρόσιου, διάδοχός του στο ρόλο τού στάρετς, έγινε ο συγκελίτης του ιερομόναχός Ιωσήφ (Λιτόβκιν, 1837-1911), ο οποίος επίσης συνέλεξε ιστορίες για τον πνευματικό του πατέρα. Το 1898 ο στάρετς Ιωσήφ έστειλε μια μακροσκελή επιστολή στο περιοδικό "Ψυχωφελής Ανάγνωση", στην οποία κατέγραφε όλες τις πληροφορίες που είχε συγκεντρώσει για την παρουσία ορισμένων διάσημων συγγραφέων στην Όπτινα. Οι συντάκτες δημοσίευσαν μια επιστολή σε μορφή άρθρου με τίτλο "Οι N.Β. Γκόγκολ, I.Β. Κιρέεβσκι, Φ.M. Ντοστογιέφσκι και Κ.Ν. Λεόντιεφ στους πατέρες της Όπτινα".
Το μεγαλύτερο μέρος τού άρθρου περιέχει υλικό σχετικά με το N.Β. Γκόγκολ, I.Β. Κιρέεβσκι. Στον Ντοστογιέφσκι είναι αφιερωμένη μόνο μία παράγραφος. Παρόλα αυτά, είναι πολύτιμη, αφού ο πατέρας Ιωσήφ, με την ιδιότητά του ως συγκελίτη τού γέροντος Αμβρόσιου, ήταν μάρτυρας τής επίσκεψης τού Ντοστογιέφσκι.
"Οι παλαιότεροι τού μοναστηριού θυμόμαστε μια επίσκεψη που είχαμε το 1877 (Σ.Μ. ο συγγραφέας τού άρθρου αναφέρει το 1878 ως πιο ακριβή ημερομηνία) από έναν άλλο διάσημο συγγραφέα μας, τον Φ.M. Ντοστογιέφσκι. Οι συζητήσεις του με τον στάρετς Αμβρόσιο διήρκεσαν για μεγάλο χρονικό διάστημα, και περιστρέφονταν γύρω από ζωτικά θέματα της πνευματικής ζωής και τη σωτηρία τής ψυχής. Λίγο αργότερα, εμφανίστηκε σε έντυπη μορφή το ¨Αδερφοί Καραμάζοφ¨, εμπνευσμένο εν μέρει κι από την επίσκεψη στην Όπτινα και τις συνομιλίες με τον στάρετς Αμβρόσιο".
Παρά το απλοϊκό τής παραπάνω αναφοράς, σημαντικό ρόλο παίζει η μαρτυρία τού στάρετς Ιωσήφ αναφορικά με τα θέματα που κουβέντιασαν Ντοστογιέφσκι και στάρετς Αμβρόσιος " ζωτικά θέματα της πνευματικής ζωής και τη σωτηρία τής ψυχής". Όπως θα δούμε στην συνέχεια, τα παραπάνω δεν είναι γενικότητες, αλλά μια ακριβής ένδειξη τού πραγματικού περιεχομένου τής συνομιλίας.
Είναι σημαντικό ότι ο στάρετς Ιωσήφ παραδέχεται ότι το "Αδερφοί Καραμάζοφ" γράφτηκε υπό την επιρροή των εντυπώσεων από την επίσκεψη στην Όπτινα και από τις συνομιλίες με τον γέροντα Αμβρόσιο. Στην επιστολή αυτή, ο στάρετς Ιωσήφ είχε την δυνατότητα/ευκαιρία να εκφράσει οποιαδήποτε τυχόν διαφωνία με τον Ντοστογιέφσκι, στο πνεύμα των απόψεων τού Λεόντιεφ. Αλλά δεν το έκανε. Επιπλέον, στην επιστολή μπορεί να βρει κανείς έμμεση ένδειξη ότι στην Όπτινα, οι μοναχοί αναγνώρισαν το μοναστήρι τους στο «προαστιακό μοναστήρι» τού «Αδελφοί Καραμάζοφ» και ότι είδαν στον στάρετς Ζωσίμα την αντανάκλαση τής εικόνας τού στάρετς Αμβρόσιου.
Η αντίληψη τής εικόνας του Στάρετς Ζωσίμα ως αντανάκλαση του πραγματικού Στάρετς Αμβρόσιου είχε μια απροσδόκητη συνέχεια στην πραγματικότητα τού Μοναστηριού, καθότι η ίδια η Όπτινα και οι Μοναχοί τής Όπτινας άρχισαν να γίνονται αντιληπτοί μέσα από το πρίσμα τού μυθιστορήματος ¨Αδελφοί Καραμάζοφ¨ και μέσα από την εικόνα τού στάρετς Ζωσίμα.
Αυτή η "αντίστροφη επίδραση" αφορά κυρίως στον στάρετς Ιερομόναχο Ανατόλι (Ποταπόφ, 1855-1922). Ήταν επίσης μαθητής τού στάρετς Αμβρόσιου, ένας από τούς πνευματικούς κληρονόμους του. Στις αρχές τού εικοστού αιώνα, ο γέροντας Ανατόλι ήταν ένας αναγνωρισμένος στάρετς τής Όπτινα, πνευματικός κληρονόμος τού στάρετς Αμβρόσιου, τον οποίον επισκέπτονταν πολλοί μορφωμένοι Ρώσοι, συμπεριλαμβανομένου τού Πάβελ Φλορένσκι (Σ.Μ.: ρώσος θεολόγος, ποιητής τού 20ού αι.).
Ο λογοτεχνικός ήρωας αποδίδει την αντίληψη τής πραγματικότητας. Το μυθιστόρημα ¨Αδελφοί Καραμάζοφ¨ έγινε για το ρωσικό αναγνωστικό κοινό ένα είδος οδηγού για την Όπτινα.
Το 1995, στο ημερολόγιο τής Όπτινα, δημοσιεύθηκαν οι ''Σημειώσεις τού αρχιερέα Σέργκιι Σίντοροφ'', που διατηρήθηκαν στο Μουσείο Εκκλησίας και Ιστορίας τής Μονής τού Αγίου Δανιήλ, ο οποίος ήταν πνευματικό παιδί τού στάρετς Ανατόλι (Ποταπόφ) κι ο οποίος επισκεπτόταν συχνά την Όπτινα στις αρχές του 20ού αιώνα.
Κατά τη διάρκεια μιας επίσκεψης στην Όπτινα το 1916, έτυχε να επισκεφθεί τον γέροντα Αμβρόσιο στο ίδιο κελί στο οποίο ο γέροντας είχε συναντηθεί με τον Ντοστογιέφσκι. Στις σημειώσεις διαβάζουμε: "Ο γέροντας ευγενικά μάς έδειξε διάφορα οικιακά αντικείμενα τού στάρετς Αμβρόσιου. <...> Ο πατέρας αρχιμανδρίτης μοιράστηκε μαζί μας και ενδιαφέρουσες αναμνήσεις του. Ήταν παρών στη γνωστή αντιπαράθεση μεταξύ Ντοστογιέφσκι και τού στάρετς Αμβρόσιου περί αιωνίων μαρτυρίων, όταν ο Ντοστογιέφσκι και ο Βλαντιμίρ Σολοβιόφ επισκέφτηκαν τον γέροντα το 1879 (!) ».
Αλλά τι ήταν αυτή η αντιπαράθεση; Όντως υπήρξε ή είναι ένας μοναστηριακός μύθος;
Σύμφωνα με το Β.Σ. Σολοβιόφ, ο Ντιμ.Ι.Σταχέεβ (Σ.Μ.: ρώσος συγγραφέας τού 19ου-20ου αι., φίλος τού φιλόσοφου και κριτικού Στραχόβ), υπενθύμιζε: "Ο Φιόντορ Μιχάηλοβιτς Ντοστογιέφσκι, για παράδειγμα, αντί για να ακούει την διδαχή τού στάρετς υπάκουα και με την πρέπουσα ταπεινοφροσύνη, μιλούσε περισσότερο από ό, τι ο στάρετς, ανησυχούσε, εξέφραζε τις αντιρρήσεις του με έντονο τρόπο, ανέπτυσσε και αποσαφήνιζε το νόημα των όσων έλεγε, και χωρίς να το αντιληφθεί ο ίδιος, ειδικά για κάποιον που θέλει να ακούσει διδακτικές ομιλίες, απευθύνθηκε στον δάσκαλο",
Σύμφωνα με τις ιστορίες τού Βλάντιμιρ Σολοβιόφ (ήταν στην Όπτινα μαζί με τον Ντοστογιέφσκι), τέτοια ήταν η συμπεριφορά τού Ντοστογιέφσκι όχι μόνο με τον Μεγαλόσχημο μοναχό αλλά και με όλους τους άλλους κατοικούντες στην Όπτινα, παλιούς και νέους, κι όπως λέει ο Σολοβιόφ, εκείνη την εποχή ήταν σε υπερδιέγερση, η οποία συνήθως εκδηλωνόταν σε αυτόν κάθε φορά που πλησίαζε ένα επεισόδιο επιληψίας... Τα απομνημονεύματα τού Σταχέεβ πρέπει να αντιμετωπίζονται με προσοχή. Πάνω από όλα, αυτή η ιστορία αντικατοπτρίζει την εντύπωση που προξένησε στην ρωσική φιλελεύθερη κοινότητα, στην οποία ανήκε ο Σταχέεβ, το προσκύνημα τού Ντοστογιέφσκι στο μοναστήρι.
Ωστόσο, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι κάποια μάλλον ζωντανή συνομιλία έλαβε χώρα στο κελί του παλαιότερου Αμβρόσιου ανάμεσα στον γέροντα, συγγραφέα και φιλόσοφο.
Ποιο ήταν το θέμα που συζητήθηκε στο κελί τού Γέροντα Αμβρόσιου;
Για το θέμα τής συζήτησης σε γενικές γραμμές μάς πληροφορεί ο στάρετς Ιωσήφ. Ο E. Ποσελυάνιν παρουσιάζει το σχόλιο τού γέροντα Αμβρόσιου για τον Β. Σολοβιόφ, το οποίο βοηθάει να καταλάβουμε ποιο ήταν το κύριο θέμα και πρόβλημα τής συνομιλίας στο κελί. "Είδε ο στάρετς (Αμβρόσιος) τον Σολοβιόφ και είπε γι 'αυτόν: "Αυτό το άτομο δεν πιστεύει στη μετά θάνατον ζωή."
Αυτό φαίνεται να επιβεβαιώνεται έμμεσα κι από τον Αρχιμανδρίτη Αγαπητό: ο πάτερ Αμβρόσιος "εξέφρασε την αποδοκιμασία του για τον δεύτερο" (δηλαδή για τον Σολοβιόφ).
Εάν πιστεύει κανείς αυτές τις πηγές, δημιουργείται μιά εικόνα σοβαρής διαμάχης, κυρίως μεταξύ γέροντα Αμβρόσιου και Σολοβιόφ, περί αιωνίας ζωής.
Αλλά ας πάμε πίσω στην "διαφωνία". Ο συγγραφέας τού "Ιστορία τής Όπτινα τού Κοζέλσκ (Σ.Μ. γειτονική πόλη τής ¨Οπτινα) και τής Σκήτης τού Ιωάννου τού Προδρόμου" (1902), ιερομόναχός Εράστ, κάνει σημαντικές διορθώσεις σχετικά με αυτή τη συζήτηση και ιδιαίτερα σε σχέση με τον Βλαντιμίρ Σολοβιόφ.
Αλλά τι ήταν αυτή η αντιπαράθεση; Όντως υπήρξε ή είναι ένας μοναστηριακός μύθος;
Σύμφωνα με το Β.Σ. Σολοβιόφ, ο Ντιμ.Ι.Σταχέεβ (Σ.Μ.: ρώσος συγγραφέας τού 19ου-20ου αι., φίλος τού φιλόσοφου και κριτικού Στραχόβ), υπενθύμιζε: "Ο Φιόντορ Μιχάηλοβιτς Ντοστογιέφσκι, για παράδειγμα, αντί για να ακούει την διδαχή τού στάρετς υπάκουα και με την πρέπουσα ταπεινοφροσύνη, μιλούσε περισσότερο από ό, τι ο στάρετς, ανησυχούσε, εξέφραζε τις αντιρρήσεις του με έντονο τρόπο, ανέπτυσσε και αποσαφήνιζε το νόημα των όσων έλεγε, και χωρίς να το αντιληφθεί ο ίδιος, ειδικά για κάποιον που θέλει να ακούσει διδακτικές ομιλίες, απευθύνθηκε στον δάσκαλο",
Σύμφωνα με τις ιστορίες τού Βλάντιμιρ Σολοβιόφ (ήταν στην Όπτινα μαζί με τον Ντοστογιέφσκι), τέτοια ήταν η συμπεριφορά τού Ντοστογιέφσκι όχι μόνο με τον Μεγαλόσχημο μοναχό αλλά και με όλους τους άλλους κατοικούντες στην Όπτινα, παλιούς και νέους, κι όπως λέει ο Σολοβιόφ, εκείνη την εποχή ήταν σε υπερδιέγερση, η οποία συνήθως εκδηλωνόταν σε αυτόν κάθε φορά που πλησίαζε ένα επεισόδιο επιληψίας... Τα απομνημονεύματα τού Σταχέεβ πρέπει να αντιμετωπίζονται με προσοχή. Πάνω από όλα, αυτή η ιστορία αντικατοπτρίζει την εντύπωση που προξένησε στην ρωσική φιλελεύθερη κοινότητα, στην οποία ανήκε ο Σταχέεβ, το προσκύνημα τού Ντοστογιέφσκι στο μοναστήρι.
Ωστόσο, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι κάποια μάλλον ζωντανή συνομιλία έλαβε χώρα στο κελί του παλαιότερου Αμβρόσιου ανάμεσα στον γέροντα, συγγραφέα και φιλόσοφο.
Ποιο ήταν το θέμα που συζητήθηκε στο κελί τού Γέροντα Αμβρόσιου;
Για το θέμα τής συζήτησης σε γενικές γραμμές μάς πληροφορεί ο στάρετς Ιωσήφ. Ο E. Ποσελυάνιν παρουσιάζει το σχόλιο τού γέροντα Αμβρόσιου για τον Β. Σολοβιόφ, το οποίο βοηθάει να καταλάβουμε ποιο ήταν το κύριο θέμα και πρόβλημα τής συνομιλίας στο κελί. "Είδε ο στάρετς (Αμβρόσιος) τον Σολοβιόφ και είπε γι 'αυτόν: "Αυτό το άτομο δεν πιστεύει στη μετά θάνατον ζωή."
Αυτό φαίνεται να επιβεβαιώνεται έμμεσα κι από τον Αρχιμανδρίτη Αγαπητό: ο πάτερ Αμβρόσιος "εξέφρασε την αποδοκιμασία του για τον δεύτερο" (δηλαδή για τον Σολοβιόφ).
Εάν πιστεύει κανείς αυτές τις πηγές, δημιουργείται μιά εικόνα σοβαρής διαμάχης, κυρίως μεταξύ γέροντα Αμβρόσιου και Σολοβιόφ, περί αιωνίας ζωής.
Αλλά ας πάμε πίσω στην "διαφωνία". Ο συγγραφέας τού "Ιστορία τής Όπτινα τού Κοζέλσκ (Σ.Μ. γειτονική πόλη τής ¨Οπτινα) και τής Σκήτης τού Ιωάννου τού Προδρόμου" (1902), ιερομόναχός Εράστ, κάνει σημαντικές διορθώσεις σχετικά με αυτή τη συζήτηση και ιδιαίτερα σε σχέση με τον Βλαντιμίρ Σολοβιόφ.
Αναφέρουμε πλήρως αυτό το απόσπασμα: "Θεωρούμε καθήκον μας να αποκαταστήσουμε την αλήθεια εδώ σχετικά με την ανάκληση τού πατρός Αμβρόσιου σχετικά με τον Β.Σ. Σολοβιόφ . Ο συγγραφέας τού "Δοκίμια για τη Ζωή του Πατρός Αμβρόσιου" [Αρχιμανδρίτης Αγαπητός] γράφει ότι ο στάρετς προέβη σε "αποδοκιμαστική αναθεώρηση" και αναφέρθηκε στο τεύχος τού Ιανουαρίου τού ''Ψυχωφελή Ανάγνωση'' τού 1892, σ. 46; Εκεί διαβάζει κανείς ότι «ο Σολοβιόφ δεν πιστεύει σε μια μελλοντική ζωή».
Προφανώς, ακόμη κι αν η κυρία Ν άκουγε αυτά τα λόγια τού στάρετς, δεν θα καταλάβαινε το νόημά τους. Ο πάτερ Αμβρόσιος μάς είπε προσωπικά (όσον αφορά στην αντιπαράθεση Κ.Ν. Λεόντιεφ και Σολοβιόφ περί των έργων τού Ντανίλεβσκι): "Ρωτήστε τον Σολοβιόφ τι άποψη έχει περί αιώνιου μαρτυρίου" Τα λόγια αυτά τού γέροντα αποκλείουν κάθε αμφιβολία του για την πίστη τού Σολοβιόφ περί μελλοντικής ζωής. Ναι, αυτό είναι φανερό και από τα τελευταία αξιοσημείωτα έργα τού Σολοβιόφ: "Αιτιολόγηση του καλού" και "Τρεις συνομιλίες".
Συνοψίζοντας όλες τις διαθέσιμες πληροφορίες σχετικά με τη "διαμάχη" στο κελί τού στάρετς Αμβρόσιου, μπορούμε να πούμε τα εξής: δεν υπήρξε «διαμάχη» με την κοσμική έννοια τής λέξης. Κατά τα φαινόμενα, επρόκειτο για «μυστικιστική επιχειρηματολογία»: περί σωτηρίας τής ψυχής, περί μελλοντικής ζωής, περί αιωνίου μαρτυρίου. Ίσως να ήταν σε αυτό εδώ το κελί τού στάρετς Αμβρόσιου, που γεννήθηκαν μερικές ιδέες για το "Συζητήσεις και διδασκαλίες του στάρετς Ζωσίμα", και συγκεκριμένα η συζήτηση "Περί Κολάσεως και πυρός τής Κολάσεως".
Είναι φυσικό μια ζωντανή συζήτηση για τα αιώνια ζητήματα της ύπαρξης να οδηγήσει τον συγγραφέα σε αναταραχή, την οποία θυμάται ο Σολοβιόφ ως "πολύ διεγερμένη κατάσταση".
Είναι αξιοπερίεργο το γεγονός ότι οι μύθοι για τον Ντοστογιέφσκι επέζησαν στην Όπτινα μέχρι το 1917 και ακόμη και στα πρώτα χρόνια τής σοβιετικής εξουσίας.
Η "διαφωνία" απέκτησε στις μεταγενέστερες παραδόσεις της Όπττινας κάποια "υλικά στοιχεία"
Συνοψίζοντας όλες τις διαθέσιμες πληροφορίες σχετικά με τη "διαμάχη" στο κελί τού στάρετς Αμβρόσιου, μπορούμε να πούμε τα εξής: δεν υπήρξε «διαμάχη» με την κοσμική έννοια τής λέξης. Κατά τα φαινόμενα, επρόκειτο για «μυστικιστική επιχειρηματολογία»: περί σωτηρίας τής ψυχής, περί μελλοντικής ζωής, περί αιωνίου μαρτυρίου. Ίσως να ήταν σε αυτό εδώ το κελί τού στάρετς Αμβρόσιου, που γεννήθηκαν μερικές ιδέες για το "Συζητήσεις και διδασκαλίες του στάρετς Ζωσίμα", και συγκεκριμένα η συζήτηση "Περί Κολάσεως και πυρός τής Κολάσεως".
Είναι φυσικό μια ζωντανή συζήτηση για τα αιώνια ζητήματα της ύπαρξης να οδηγήσει τον συγγραφέα σε αναταραχή, την οποία θυμάται ο Σολοβιόφ ως "πολύ διεγερμένη κατάσταση".
Είναι αξιοπερίεργο το γεγονός ότι οι μύθοι για τον Ντοστογιέφσκι επέζησαν στην Όπτινα μέχρι το 1917 και ακόμη και στα πρώτα χρόνια τής σοβιετικής εξουσίας.
Η "διαφωνία" απέκτησε στις μεταγενέστερες παραδόσεις της Όπττινας κάποια "υλικά στοιχεία"
. Ο αρχιεπίσκοπος Σέργκιι Σίντοροφ, όταν περιγράφει το κελί τού πρεσβύτερου Αμβρόσιου, αναφέρει: "Υπήρχαν πολυθρόνες όπου καθόταν ο Γκόγκολ, μια καρέκλα που έσπασε ο Ντοστογιέφσκι κατά τη διάρκεια μιας διαφωνίας με τον γέροντα Αμβρόσιο". Ο «μύθος μιας σπασμένης καρέκλας» μπορεί να θεωρηθεί κομμάτι τής μοναστικής - ή σχεδόν-μοναστικής - λαογραφίας. Αυτό το «συμβάν» αναφέρονταν καμιά φορά όταν οι κοσμικοί προσκυνητές «έψαχναν» για «χυμώδεις λεπτομέρειες» τής παραμονής των μεγάλων συγγραφέων στην Όπτινα.
Αν και η καρέκλα η οποία συνδέεται με τη μνήμη τού Ντοστογιέφσκι ήταν ακόμα εκεί.
Περί τής καρέκλας αυτής έχουμε και την μαρτυρία τού γέροντα Βαρσανόφιου (Πλιχάνοφ, 1845-1913). Στις αρχές τού 20ού αιώνα, και με την ιδιότητά του ως επικεφαλή τής σκήτης, υποδέχονταν τους επισκέπτες στην ίδια αίθουσα που τούς υποδέχονταν κι ο γέρος Αμβρόσιος. Κάποτε, σε μια ιδιωτική συνομιλία με πνευματικά παιδιά, ανέφερε το όνομα τού Ντοστογιέφσκι: "Ο Ντοστογιέφσκι, ο οποίος ήταν εδώ και καθόταν σε αυτή την καρέκλα ..".
Έτσι, η μνήμη για την επίσκεψη του Ντοστογιέφσκι στην Όπτινα είχε επίσης μια υλική έκφραση με τη μορφή μιας "καρέκλας-μνημείου", η οποία μπορεί να θεωρηθεί κι ως το πρώτο στάδιο μουσειοποίησης τής παραμονής τού συγγραφέα στη μονή.
Εντούτοις, στο κελί του παλαιότερου Αμβρόσιου, δεν συζητήθηκε μόνον περί "πυρός τής Κόλασης", αλλά και περί Παραδείσου.
Ο Μεγαλόσχημος μοναχός Βαρσανούφιος ήταν επίσης μαθητής του πρεσβύτερου Αμβρόσιου και ίσως από τον δάσκαλό του άκουσε περί τού διαλόγου με τον Ντοστογιέφσκι, τον οποίο και μετέφερε με κάθε λεπτομέρεια στα πνευματικά του παιδιά:
"Ο Ντοστογιέφσκι <...> είπε στον γέροντα Αμβρόσιο ότι δεν πίστευε σε τίποτα πριν.
"Και τι σε έκανε να στραφείς στην πίστη τότε;" – τον ρώτησε ο πάτερ..
- Eίδα τον παράδεισο. Ω, τι καλά, φωτεινά και χαρούμενα που είναι εκεί! Και οι κατοικούντες αυτόν είναι τόσο όμορφοι, τόσο γεμάτοι αγάπη. Με υποδέχθηκαν με εξαιρετική αγάπη. Δεν μπορώ να ξεχάσω αυτό που έζησα εκεί - και από τότε στράφηκα στον Θεό!
Και πράγματι, μεταστραφεί ριζικά και πιστεύουμε ότι ο Ντοστογιέφσκι ήταν σωσμένος.".
Εδώ υπάρχει πολύτιμο υλικό για την κατανόηση τού μυθιστορήματος "Το όνειρο ενός γελοίου", αλλά το σημαντικότερο είναι ότι εδώ είμαστε σε επαφή με τη μυστική μετά θάνατον ζωή τής ψυχής τού Ντοστογιέφσκι. Ο γέροντας Βαρσανούφιος έριξε το βλέμμα του, αν μπορούμε να το πούμε έτσι, στην μεταθανάτια βιογραφία τού συγγραφέα. Όπως βλέπουμε, το μυστήριο του Ντοστογιέφσκι αποκαλύφθηκε «μέσω» τής Όπτινα, και οι στάρετς τής Όπτινα αυτό το μυστήριο το γνώριζαν: «Πιστεύουμε ότι είναι σωσμένος».
Στην πραγματικότητα, ο γέροντας Βαρσανούφιος είπε το ίδιο πράμα που είπε κι ο γέροντας Αμβρόσιος για τον Ντοστογιέφσκι: «Αυτό είναι [να είσαι] ΄μετανοούμενος΄», καθώς η μετάνοια, σύμφωνα με τις διδασκαλίες των αγίων πατέρων, είναι το «μονοπάτι που οδηγεί στην σωτηρία».
Οι περί Ντοστογιέφσκι μύθοι τής Όπτινα μιλάνε για μια βαθιά πνευματική σχέση και για τη συγγένεια τού Ντοστογιέφσκι και της Όπτινα.
Ο Ντοστογιέφσκι, ο οποίος πέρασε μόλις τρείς μέρες στο μοναστήρι, παρέμεινε παρ΄όλα αυτά στην παράδοση και στους πραγματικούς και πλασματικούς μύθους τής Όπτινα. Η επίσκεψη του Ντοστογιέφσκι στην Όπτινα δεν ήταν μόνο ένα σημαντικό γεγονός για την πνευματική ζωή τού Ντοστογιέφσκι, αλλά, όπως είδαμε, ήταν επίσης ένα αξιοσημείωτο γεγονός για την ιστορία της ίδιας τής Όπτινα.
Μπορούμε να πούμε ότι η Όπτινα ¨αποδέχθηκε¨ τον Ντοστογιέφσκι και αποτύπωσε στην μνήμη της την εικόνα του. Επιπλέον, μπορούμε βάσιμα να υποστηρίξουμε ότι ο Ντοστογιέφσκι συνδέεται με την εικόνα τής Όπτινα, έτσι ώστε να είναι ήδη αδύνατο να κατανοήσουμε και να φανταστούμε τον συγγραφέα χωρίς την ή έξω από την Όπτινα, όπως και πιθανότατα είναι αδύνατο να φανταστεί κανείς την Όπτινα χωρίς τον Ντοστογιέφσκι.
Iιδιαίτερή σημασία στο θέμα "Ντοστογιέφσκι και Όπτινα" απέδωσε η Αγιοποίηση της Σύναξης τών Αιδ. Πατέρων και Πρεσβυτέρων της Όπτινα, που έλαβε χώρα στην Όπτινα στις 26 Ιουλίου 1996. Αυτή η Σύναξη αποτελείτε από 14 ονόματα στάρετς τής Όπτινα.
Τα ονόματα τεσσάρων από τους πατέρες τής Όπτινα που αναφέρονται στην παρούσα εργασία είναι μεταξύ των αγίων: ο στάρετς Ιωσήφ, ο στάρετς Ανατόλι, ο στάρετς Βαρσανούφιος και Αμβρόσιος (αγιοποιηθείς το 1988).
Πρωθιερέας Γεννάδιος Μπελοβόλοφ
Μετάφραση γιά το gr.pravoslavie.ru: Γρηγόριος Μάμαλης
Αν και η καρέκλα η οποία συνδέεται με τη μνήμη τού Ντοστογιέφσκι ήταν ακόμα εκεί.
Περί τής καρέκλας αυτής έχουμε και την μαρτυρία τού γέροντα Βαρσανόφιου (Πλιχάνοφ, 1845-1913). Στις αρχές τού 20ού αιώνα, και με την ιδιότητά του ως επικεφαλή τής σκήτης, υποδέχονταν τους επισκέπτες στην ίδια αίθουσα που τούς υποδέχονταν κι ο γέρος Αμβρόσιος. Κάποτε, σε μια ιδιωτική συνομιλία με πνευματικά παιδιά, ανέφερε το όνομα τού Ντοστογιέφσκι: "Ο Ντοστογιέφσκι, ο οποίος ήταν εδώ και καθόταν σε αυτή την καρέκλα ..".
Έτσι, η μνήμη για την επίσκεψη του Ντοστογιέφσκι στην Όπτινα είχε επίσης μια υλική έκφραση με τη μορφή μιας "καρέκλας-μνημείου", η οποία μπορεί να θεωρηθεί κι ως το πρώτο στάδιο μουσειοποίησης τής παραμονής τού συγγραφέα στη μονή.
Εντούτοις, στο κελί του παλαιότερου Αμβρόσιου, δεν συζητήθηκε μόνον περί "πυρός τής Κόλασης", αλλά και περί Παραδείσου.
Ο Μεγαλόσχημος μοναχός Βαρσανούφιος ήταν επίσης μαθητής του πρεσβύτερου Αμβρόσιου και ίσως από τον δάσκαλό του άκουσε περί τού διαλόγου με τον Ντοστογιέφσκι, τον οποίο και μετέφερε με κάθε λεπτομέρεια στα πνευματικά του παιδιά:
"Ο Ντοστογιέφσκι <...> είπε στον γέροντα Αμβρόσιο ότι δεν πίστευε σε τίποτα πριν.
"Και τι σε έκανε να στραφείς στην πίστη τότε;" – τον ρώτησε ο πάτερ..
- Eίδα τον παράδεισο. Ω, τι καλά, φωτεινά και χαρούμενα που είναι εκεί! Και οι κατοικούντες αυτόν είναι τόσο όμορφοι, τόσο γεμάτοι αγάπη. Με υποδέχθηκαν με εξαιρετική αγάπη. Δεν μπορώ να ξεχάσω αυτό που έζησα εκεί - και από τότε στράφηκα στον Θεό!
Και πράγματι, μεταστραφεί ριζικά και πιστεύουμε ότι ο Ντοστογιέφσκι ήταν σωσμένος.".
Εδώ υπάρχει πολύτιμο υλικό για την κατανόηση τού μυθιστορήματος "Το όνειρο ενός γελοίου", αλλά το σημαντικότερο είναι ότι εδώ είμαστε σε επαφή με τη μυστική μετά θάνατον ζωή τής ψυχής τού Ντοστογιέφσκι. Ο γέροντας Βαρσανούφιος έριξε το βλέμμα του, αν μπορούμε να το πούμε έτσι, στην μεταθανάτια βιογραφία τού συγγραφέα. Όπως βλέπουμε, το μυστήριο του Ντοστογιέφσκι αποκαλύφθηκε «μέσω» τής Όπτινα, και οι στάρετς τής Όπτινα αυτό το μυστήριο το γνώριζαν: «Πιστεύουμε ότι είναι σωσμένος».
Στην πραγματικότητα, ο γέροντας Βαρσανούφιος είπε το ίδιο πράμα που είπε κι ο γέροντας Αμβρόσιος για τον Ντοστογιέφσκι: «Αυτό είναι [να είσαι] ΄μετανοούμενος΄», καθώς η μετάνοια, σύμφωνα με τις διδασκαλίες των αγίων πατέρων, είναι το «μονοπάτι που οδηγεί στην σωτηρία».
Οι περί Ντοστογιέφσκι μύθοι τής Όπτινα μιλάνε για μια βαθιά πνευματική σχέση και για τη συγγένεια τού Ντοστογιέφσκι και της Όπτινα.
Ο Ντοστογιέφσκι, ο οποίος πέρασε μόλις τρείς μέρες στο μοναστήρι, παρέμεινε παρ΄όλα αυτά στην παράδοση και στους πραγματικούς και πλασματικούς μύθους τής Όπτινα. Η επίσκεψη του Ντοστογιέφσκι στην Όπτινα δεν ήταν μόνο ένα σημαντικό γεγονός για την πνευματική ζωή τού Ντοστογιέφσκι, αλλά, όπως είδαμε, ήταν επίσης ένα αξιοσημείωτο γεγονός για την ιστορία της ίδιας τής Όπτινα.
Μπορούμε να πούμε ότι η Όπτινα ¨αποδέχθηκε¨ τον Ντοστογιέφσκι και αποτύπωσε στην μνήμη της την εικόνα του. Επιπλέον, μπορούμε βάσιμα να υποστηρίξουμε ότι ο Ντοστογιέφσκι συνδέεται με την εικόνα τής Όπτινα, έτσι ώστε να είναι ήδη αδύνατο να κατανοήσουμε και να φανταστούμε τον συγγραφέα χωρίς την ή έξω από την Όπτινα, όπως και πιθανότατα είναι αδύνατο να φανταστεί κανείς την Όπτινα χωρίς τον Ντοστογιέφσκι.
Iιδιαίτερή σημασία στο θέμα "Ντοστογιέφσκι και Όπτινα" απέδωσε η Αγιοποίηση της Σύναξης τών Αιδ. Πατέρων και Πρεσβυτέρων της Όπτινα, που έλαβε χώρα στην Όπτινα στις 26 Ιουλίου 1996. Αυτή η Σύναξη αποτελείτε από 14 ονόματα στάρετς τής Όπτινα.
Τα ονόματα τεσσάρων από τους πατέρες τής Όπτινα που αναφέρονται στην παρούσα εργασία είναι μεταξύ των αγίων: ο στάρετς Ιωσήφ, ο στάρετς Ανατόλι, ο στάρετς Βαρσανούφιος και Αμβρόσιος (αγιοποιηθείς το 1988).
Πρωθιερέας Γεννάδιος Μπελοβόλοφ
Μετάφραση γιά το gr.pravoslavie.ru: Γρηγόριος Μάμαλης
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου