Ο ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΟΣ ΑΥΘΕΝΤΙΚΟΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΔΙΚΕΦΑΛΟΣ ΑΕΤΟΣ ΠΟΥ ΕΧΟΥΜΕ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ !

Το 1916, κατά τη διάρκεια της κατάληψης της πόλης της Τραπεζούντας από τον ρωσικό στρατό, οι νέοι διοικούντες αποφάσισαν να επεκτείνουν τον πολεοδομικό σχεδιασμό της πόλης, δημιουργώντας μια νέα οδό (η σημερινή οδός Maraş Caddesi), στη μέση περίπου της οχύρωσης της κάτω πόλης.

Οι Έλληνες εργάτες που κατεδάφισαν τα τείχη στον δυτικό τομέα, για να επεκταθεί ο δρόμος προς τη συνοικία του Εξωτειχίου, κατά τη διάρκεια των εργασιών ανακάλυψαν μια πλάκα με δικέφαλο αετό. Αποφάσισαν να την κρύψουν, προκειμένου να τη διασώσουν.

Λίγα χρόνια αργότερα, το εύρημα αυτό μεταφέρθηκε από τους πρόσφυγες της Τραπεζούντας στη νέα τους πατρίδα στην Ελλάδα, στη Θεσσαλονίκη, και συγκεκριμένα στην Καλαμαριά. Όταν κατασκευάστηκε εκεί ο ναός της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος (ολοκληρώθηκε το 1932), το ανάγλυφο με τον δικέφαλο φυλασσόταν αρχικά στο ιερό του ναού και μετά εντοιχίστηκε στην πρόσοψη του δυτικού πρόπυλου.

Στο μνημειώδες έργο τους για τον Βυζαντινό Πόντο με τίτλο «The Byzantine monuments and topography of the Pontos», οι A. Bryer και D. Winfield σχεδίασαν έναν χάρτη με το σχέδιο της οχύρωσης της πόλης, αμέσως μετά την αποκατάσταση και επέκτασή της το 1324 από τον αυτοκράτορα της Τραπεζούντας Αλέξιο Β΄ Μέγα Κομνηνό (1297-1330). Στη δυτική όψη της νέας οχύρωσης που πρόσθεσε ο Αλέξιος κάτω από το μεσαίο κάστρο της πόλης, οι δύο συγγραφείς υποδεικνύουν (με ερωτηματικό) τη θέση ενός αναγλύφου με δικέφαλο αετό.

Οι δύο ερευνητές δεν έκαναν τυχαία αυτή την υπόθεση, αλλά βασίστηκαν στις μαρτυρίες δυτικών περιηγητών (π.χ. του Lynch, 1893-1898) σχετικά με την ύπαρξη μιας πλάκας με δικέφαλο αετό σε έναν πύργο της δυτικής οχύρωσης της Τραπεζούντας. Οι δύο συγγραφείς θεώρησαν ότι ο δικέφαλος αετός «έχει χαθεί».

Η ακριβής θέση του αναγλύφου στην οχύρωση της Τραπεζούντας υποδεικνύεται σε έναν άλλο χάρτη των τειχών της πόλης, σχεδιασμένο από τον μητροπολίτη της Τραπεζούντας Χρύσανθο, στο περίφημο βιβλίο του με τίτλο «Η Εκκλησία Τραπεζούντος» (που εκδόθηκε το 1933).

Τόσο ο Χρύσανθος, όσο και οι Bryer και Winfield, δεν ήταν ενήμεροι για τη μεταφορά του αναγλύφου στη Θεσσαλονίκη (ο ναός της Καλαμαριάς ολοκληρώθηκε το 1932, μόλις ένα χρόνο πριν την έκδοση του βιβλίου). Οπωσδήποτε, ο μητροπολίτης, καταγόμενος από την πόλη, θα γνώριζε καλά τη θέση του αναγλύφου στον τέταρτο πύργο (από Βορρά προς Νότο) της οχύρωσης.

Όλες οι ενδείξεις οδηγούν στην ταύτιση ανεπιφύλακτα του ανάγλυφου με τον δικέφαλο αετό της Καλαμαριάς με εκείνο που ήταν εντοιχισμένο το 1324 μ.Χ. στα δυτικά τείχη της Τραπεζούντας.

Αυτός ο δικέφαλος, που έχει ιδιαίτερη ιστορική αξία, αποτελούσε έμβλημα τόσο του αυτοκράτορα όσο και σύμβολο της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας, όπως βλέπουμε και από τη σχετική "σημαία" της Τραπεζούντας, στο ισπανικό χειρόγραφο του 14ου αιώνα με τίτλο «Libro del conocimiento de todos los reinos»

Το συγκεκριμένο ανάγλυφο με τον δικέφαλο αετό δεν είναι το μόνο της Τραπεζούντας που μεταφέρθηκε στη Θεσσαλονίκη. Το ίδιο συνέβη και με το γλυπτό που δείχνει αετό ή αρπακτικό πτηνό να επιτίθεται σε λαγό (του 13ου αιώνα), το οποίο ήταν τοποθετημένο ως ομφάλιο στο δάπεδο της Αγίας Σοφίας της Τραπεζούντας και σήμερα βρίσκεται στο Βυζαντινό Μουσείο Θεσσαλονίκης.

Οι ιστορικές πληροφορίες προέρχονται από το άρθρο του Πασχάλη Ανδρούδη, «Dalle avec aigle bicéphale, en provenance de l’enceinte byzantine de Trébizonde» [«Πλάκα με δικέφαλο αετό από τα βυζαντινά τείχη της Τραπεζούντας», Δελτίο Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας 34 (2013), 67-78].

Το δημοσίευμα αναλύει μεθοδικά και τεκμηριώνει την προέλευση, τη χρονολόγηση και την ταύτιση του αναγλύφου. Όποιος θέλει μπορεί να το διαβάσει ολόκληρο. Είναι αναρτημένο στη σελίδα του ΕΚΤ:

https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/deltion/article/view/5171/4941