Η Εκκλησία, από τους αποστολικούς χρόνους, μνημονεύει τους κεκοιμημένους με προσευχή και ελπίδα. Στην πράξη του κολλύβου συνοψίζεται ο λόγος του Κυρίου: «ἐὰν μὴ ὁ κόκκος τοῦ σίτου πεσὼν εἰς τὴν γῆν ἀποθάνῃ, αὐτὸς μόνος μένει· ἐὰν δὲ ἀποθάνῃ, πολὺν καρπὸν φέρει». Ο κόκκος που βράζει και μαλακώνει, που σπάζει την αυτάρκεια του για να γίνει κοινό φαγητό, είναι εικόνα της ταπείνωσης· είναι εικόνα του ίδιου του Χριστού που κατέρχεται στον Άδη για να τον φωτίσει εκ των έσω. Έτσι, κάθε πιάτο κολλύβου γίνεται μικρό κήρυγμα αναστάσεως· μικρή πασχαλινή σπίθα μέσα στο πένθος.
Το κόλλυβο είναι ομολογία ότι ο θάνατος δεν είναι το τέλος, αλλά η διάβαση. Η Εκκλησία δεν μνημονεύει για να κρατήσει τους νεκρούς δεμένους στη γη, αλλά για να τους συνοδεύσει με την προσευχή στο φώς. Η μνήμη δεν είναι ψυχολογική ανακύκλωση του παρελθόντος· είναι λειτουργική πράξη, κοινωνία αγίων, άρρηκτη συνομιλία μεταξύ Εκκλησίας στρατευομένης και θριαμβευούσης. Όταν ο ιερεύς μνημονεύει ονόματα στην Αγία Πρόθεση, δεν προφέρει ήχους· ανοίγει παράθυρα. Το κόλλυβο, ευλογημένο και θυμιατισμένο, γίνεται ορατό σημείο αυτής της αόρατης ανταλλαγής.
Ο άνθρωπος στέκεται πάντοτε στο μεθόριο: μεταξύ ύλης και πνεύματος, φθοράς και ελπίδας. Το κόλλυβο ενσαρκώνει αυτή τη μεταιχμιακή μας φύση. Είναι ύλη σιτάρι, καρποί, ρόδι, σταφίδα αλλά φέρει νόημα που υπερβαίνει την ύλη. Είναι τροφή, και όμως δεν τρώγεται για να χορτάσει το σώμα, αλλά για να υπενθυμίσει την πείνα της αιωνιότητας. Ο άνθρωπος που λαμβάνει μια χούφτα κόλλυβο γίνεται κοινωνός ενός μυστικού: ότι η ζωή δεν εξαντλείται στα μετρήσιμα, ότι η αγάπη δεν παύει με τη βιολογική παύση, ότι η μνήμη μπορεί να γίνει προσευχή και η προσευχή φώς.
Η ζάχαρη που σκεπάζει τους κόκκους είναι εικόνα της ελπίδας που επισκιάζει το πένθος. Δεν αρνείται τη γεύση της απώλειας, αλλά την μεταμορφώνει. Όπως το φώς της Αναστάσεως δεν διαγράφει τα τραύματα του Σταυρού αλλά τα δοξάζει, έτσι και η γλυκύτητα του κολλύβου δεν ακυρώνει τον πόνο, αλλά τον αγιάζει. Μέσα στην πικρία του χωρισμού, η Εκκλησία ψιθυρίζει: «Μετά των αγίων ανάπαυσον». Και ο ψίθυρος γίνεται τραγούδι εσωτερικό, υπόσχεση ότι η συνάντηση δεν ματαιώθηκε, αλλά μετατέθηκε.
Το κόλλυβο είναι το δάκρυ που έγινε σπόρος. Στο πρόσωπο της μάνας που ετοιμάζει το πιάτο για το μνημόσυνο του παιδιού της, ή του παιδιού που στέκει μπροστά στο όνομα του πατέρα του, διακρίνεται το μυστήριο της αγάπης που δεν υποχωρεί. Η αγάπη αρνείται να υποταχθεί στη λήθη. Γι’ αυτό και το κόλλυβο είναι πράξη αντίστασης: αντίσταση στην ανωνυμία, στη σιωπή του τάφου, στην ψυχρή λογική που θέλει τον θάνατο ως οριστικό τέλος. Είναι η έμπρακτη ομολογία ότι «ο Θεός οὐκ ἔστι Θεὸς νεκρῶν, ἀλλὰ ζώντων».
Και όμως, το κόλλυβο δεν είναι μόνο για τους κεκοιμημένους. Είναι καθρέφτης των ζώντων. Μας υπενθυμίζει ότι και εμείς είμαστε σπόροι εν αναμονή. Ότι η ζωή μας καλείται να σπάσει το κέλυφος της φιλαυτίας για να καρποφορήσει σε αγάπη. Ότι κάθε μας πράξη μπορεί να γίνει μνημόσυνο μέλλοντος· μνήμη που θα ευλογηθεί ή θα λησμονηθεί. Στο μεθόριο ουρανού και γης, ο άνθρωπος καλείται να επιλέξει: θα μείνει μόνος κόκκος ή θα γίνει καρπός πολλαπλασιασμένος στην αγάπη;
Το κόλλυβο, τέλος, είναι εικόνα της ίδιας της Εκκλησίας: πλήθος κόκκων που ενώνονται σε ένα σώμα. Κανείς δεν σώζεται μόνος· κανείς δεν μνημονεύεται μόνος. Όπως οι κόκκοι, διαφορετικοί και όμως ενωμένοι, συνθέτουν ένα σύνολο, έτσι και οι ψυχές, με τις ιδιαιτερότητες τους, εντάσσονται στην ενότητα της θείας αγάπης. Το μεθόριο δεν είναι διαίρεση· είναι πέρασμα. Δεν είναι τείχος· είναι θύρα.
Στο τέλος του μνημοσύνου, όταν οι πιστοί λαμβάνουν το κόλλυβο και ανταλλάσσουν το «Θεός συγχωρέσει», ο χρόνος μοιάζει να αναστέλλεται. Για μια στιγμή, ο ουρανός γέρνει προς τη γη και η γη υψώνεται προς τον ουρανό. Η μνήμη γίνεται παρόν, και το παρόν προγεύεται το αιώνιο. Σ’ εκείνη τη στιγμή, το ταπεινό σιτάρι αποκαλύπτει τη βασιλική του καταγωγή: είναι ο σπόρος της Αναστάσεως, φυτεμένος στο χώμα της ανθρώπινης καρδιάς.
Και τότε κατανοούμε ότι το κόλλυβο δεν είναι απλώς προσφορά για τους κεκοιμημένους· είναι υπόσχεση για όλους μας. Υπόσχεση ότι η γη δεν είναι το τελευταίο σύνορο, ότι ο ουρανός δεν είναι μακρινός, ότι ανάμεσα στα δύο υπάρχει ένα μεθόριο φωτεινό η μνήμη που γίνεται αγάπη, και η αγάπη που δεν πεθαίνει.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου