Ο Μακρυγιάννης και ο μύθος γι’ αυτόν.

Αφορμή για το άρθρο αυτό είναι ο τόμος «Μακρυγιάννης» του καθηγητή Νίκου Θεοτοκά (Ν.Θ.) από τη σειρά «Οι ιδρυτές της Νεότερης Ελλάδας» της εφημερίδας «ΤΑ ΝΕΑ». Ωστόσο εξετάζεται και η κριτική εναντίον του Μακρυγιάννη η οποία έγινε από τον Γεράσιμο Κακλαμάνη στο βιβλίο του Η Ελλάς ως κράτος δικαίου.

Από τον πρόλογο ο Ν.Θ. ξεκαθαρίζει ότι «ο Μακρυγιάννης είναι πια αξεχώριστος από τον μύθο που έφτιαξαν γι’ αυτόν, για τη δράση του και για τη ζωή του οι ιδεολογίες» («Μακρυγιάννης»-Τα ΝΕΑ, σ. 10). Τέτοια απόφανση προϋποθέτει ότι ενάντια στο μύθο υπάρχει κάποια θεώρηση ξεκομμένη οριστικά από ιδεολογίες, με βάση την οποία μπορεί να κριθεί αντικειμενικά ο Μακρυγιάννης. Και προφανώς ως τέτοια θεώρηση εννοεί τη δική του, στο μέτρο του δυνατού, φυσικά.

Ο Ν.Θ. θεωρεί την αφήγηση του Μακρυγιάννη για την γέννησή του ως κατασκευασμένη βάσει της θέλησης του Μακρυγιάννη να παρουσιαστεί ως «προορισμένος» για κλέφτης και καπετάνιος. Δηλώνει μάλιστα εξαρχής ότι «ελάχιστη σημασία έχει αν τα ιστορούμενα είναι ή όχι αληθινά» («Μακρυγιάννης»-Τα ΝΕΑ, σ. 12)· πράγματι, σημασία έχει μέσα από μία μεταμοντέρνα ερμηνεία της «ελάχιστης σημασίας» να ερμηνεύονται τοτινές συμπεριφορές με βάση το τι πιστεύει ο σημερινός ερμηνευτής ότι επεδίωκαν οι τοτινοί άνθρωποι. Για τον Ν.Θ. είναι «πολύ διαφορετικό» («Μακρυγιάννης»-Τα ΝΕΑ, σ. 11) το να γεννιέται ο Μακρυγιάννης «έξω εις ένα χωράφι…» από το να γεννιέται «εις τον λόγκον…εις την ερημιά»· το («έξω») χωράφι κατά Ν.Θ. θα βρισκόταν μάλλον εντός του χωριού, ενώ ο λόγκος βρίσκεται εκτός. Κι αφού δεν έχει σημασία τι είναι αληθινό, μπορεί καθένας να λέει ό,τι θέλει, για να αποδεικνύει οτιδήποτε συνεπάγεται πως η θεώρησή μας για τον Μακρυγιάννη είναι ένα ψέμα.
 
Έπειτα ο Ν.Θ. αναφέρεται στο γεγονός του φόνου του πατέρα του Μακρυγιάννη. Αρχικά γράφει ότι «Τα αίτια των φονικών μένουν αδιευκρίνιστα. Θα μπορούσαν να αφορούν σε πιέσεις για εξυπηρέτηση χρεών ή σε τυχαία ληστρική επιδρομή ή, αν και δεν έχουμε σχετικές ενδείξεις, σε “βεντέτα”» («Μακρυγιάννης»-Τα ΝΕΑ, σ. 13), όμως μετά («Μακρυγιάννης»-Τα ΝΕΑ, σ. 15) με βάση το ότι «ο Μακρυγιάννης δεν θέλει ή δεν θεωρεί σημαντικό να κοινολογήσει επακριβώς τις συνθήκες των φονικών» συμπεραίνει ότι η σιωπή αυτή «ενισχύει την υπόθεση ότι, ίσως, υπήρξε κάποιου είδους εμπλοκή του Τριανταφύλλου [πατέρα του Μακρυγιάννη] και των συγγενών του σε λεηλατικές δραστηριότητες κλεφτών, προς τους οποίους ο Τριανταφύλλου συνδεόταν και με σχέσεις “κουμπαριάς” ή και “αδελφοποίησης”».

 Αρχικά ο Ν.Θ. θεωρεί κατασκευασμένα από τον Μακρυγιάννη χάριν του «κλέφτικου ένδοξου μέλλοντος» τα της γέννησης του Μακρυγιάννη ενώ αργότερα βγάζει λίγο πολύ την οικογένεια του Μακρυγιάννη «κλέφτες». Τελικά κατασκεύασε ή όχι ο Μακρυγιάννης την εκδοχή του κλέφτη για τον εαυτό του; Και κατά πόσο η σιωπή του Μακρυγιάννη, που θα μπορούσε να οφείλεται σε οτιδήποτε εκτός από την αιτία που ο Ν.Θ. υποθέτει, συνεπάγεται την εμπλοκή σε λεηλασίες της οικογένειας του Μακρυγιάννη; Μέσα στην αοριστία και την προφανή ανεπάρκεια των ερμηνειών, ένα ίσως είναι το καλύτερο μέσο για να λέει καθένας ό,τι νομίζει θεωρώντας ότι με ένα ίσως (που τάχα εξακολουθεί να αφήνει ανοιχτά όλα τα ενδεχόμενα) κατατροπώνει την «ιδεολογία», που εμποδίζει να δούμε την αληθινή μορφή του Μακρυγιάννη, κι όχι ότι έτσι κατασκευάζει –με το ίσως– ακόμη μια ιδεολογική θέαση.

Στη συνέχεια εξετάζεται το γεγονός της «θαυματουργικής» διάσωσης του βρέφους Μακρυγιάννη. Πιστός, στα λόγια, στο μη εθνοκεντρικό «δεν έχει σημασία τι είναι αληθινό», αλλά ταυτόχρονα εκφέροντας εμμέσως μια άποψη για την αλήθεια της αφήγησης του Μακρυγιάννη, ο Ν.Θ. δεν νοιάζεται αν όντως θα ήταν πιθανό (εδώ ξεχνάει τα ίσως) να συνέβη ό,τι αναφέρει ο Μακρυγιάννης, δηλαδή όντως μπορεί να εγκαταλείφθηκε αρχικά για να μην προδώσει την ομάδα με το κλάμα του, έπειτα να άλλαξε γνώμη η μητέρα του και, μετά, να διασώθηκε η ομάδα (ανεξάρτητα του αν η διάσωση όλων οφείλεται στο Θεό [«που δεν υπάρχει»] ή στην τυχαία έκβαση των γεγονότων – και ανεξάρτητα από το αν αυτή η διάσωση αποδόθηκε από την μητέρα του Μακρυγιάννη και μετά από τον ίδιο στον Θεό) μαζί με το βρέφος.

ΟΛΟΚΛΗΡΟ ΤΟ ΑΡΘΡΟ  https://www.antibaro.gr/article/30379