«ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΖΕΙΣ, ΤΙ ΠΕΡΙΜΕΝΕΙΣ;» Η συλλογική αυτοαπαξίωση ως μηχανισμός πολιτικής αδυναμίας

Φανταστείτε έναν Γάλλο να λέει: «Στη Γαλλία ζεις, τι περιμένεις;». Ή «Αυτά μόνο στη Γαλλία γίνονται!». «Γαλλία είσαι, ό,τι δηλώσεις είσαι». «Εδώ είναι Γαλλία, δεν είναι Ευρώπη!». «Αν ήμασταν σοβαρή χώρα, δεν θα συνέβαιναν αυτά». «Οι Γάλλοι δεν έχουμε παιδεία». «Ο Γάλλος δεν αλλάζει ποτέ». «Τέτοιος λαός είμαστε, τέτοιους πολιτικούς αξίζουμε». «Δεν υπάρχει σωτηρία γι' αυτή τη χώρα». «Η Γαλλία τρώει τα παιδιά της». «Όποιος μπορεί, να φύγει από τη Γαλλία». «Στο εξωτερικό αυτά δεν συμβαίνουν». «Αν αυτό γινόταν σε μια κανονική ευρωπαϊκή χώρα…». Ή, ακόμη καλύτερα, «Μαζί τα φάγαμε, εμείς οι Γάλλοι. Τώρα να πληρώσουμε».

Ακούγονται σχεδόν κωμικά, έτσι δεν είναι; Κι όμως, δεν είναι παρά οι καθημερινές ελληνικές μας φράσεις, με αλλαγμένη την εθνικότητα.
Ασφαλώς και οι Γάλλοι ασκούν σκληρή κριτική στη χώρα τους. Μπορεί να είναι εξίσου κυνικοί, απογοητευμένοι ή επικριτικοί. Υπάρχει όμως μια ουσιώδης διαφορά ανάμεσα στο να καταγγέλλεις όσα συμβαίνουν στην κοινωνία σου και στο να περιφρονείς συλλογικά τον εαυτό σου επειδή συμβαίνουν.

Στην Ελλάδα, αυτή η δεύτερη στάση έχει γίνει σχεδόν αυτονόητη. «Ελλάδα είσαι, τι περιμένεις;», «Αυτοί είμαστε», «Μόνο εδώ γίνονται αυτά», «Δεν πρόκειται να αλλάξουμε ποτέ», «Ο Έλληνας είναι λαμόγιο», «Δεν έχουμε κουλτούρα», «Δεν είμαστε σοβαρός λαός», «Καλά να πάθουμε», «Μας αξίζουν όσα περνάμε».

 Φράσεις που επαναλαμβάνονται με τέτοια ευκολία, ώστε δεν αντιλαμβανόμαστε πια το βαθύτερο νόημά τους. Δεν περιγράφουν απλώς μια δυσλειτουργία. Αποδίδουν την αιτία της σε μια υποτιθέμενη συλλογική μας κατωτερότητα.

Και κάπως έτσι, η πολιτική ευθύνη μετατρέπεται σε εθνικό ελάττωμα. Η διαφθορά παύει να είναι πρόβλημα θεσμών και εξουσίας και γίνεται χαρακτηριστικό του «Έλληνα». Η κοινωνική αδικία παύει να είναι αποτέλεσμα πολιτικών επιλογών και γίνεται κάτι που «μας αξίζει». Η οργή, αντί να στραφεί προς εκείνους που ασκούν την εξουσία, στρέφεται προς τον ίδιο τον συλλογικό μας εαυτό.

Η οικονομική κρίση ενίσχυσε αποφασιστικά αυτή την κουλτούρα. Το «μαζί τα φάγαμε» δεν ήταν απλώς μια πολιτική φράση. Ήταν μια αφήγηση συλλογικής ενοχοποίησης που μετέτρεπε τις άνισες ευθύνες σε κοινή ενοχή. Ο τραπεζίτης, ο πολιτικός, ο μεγαλοεπιχειρηματίας και ο χαμηλόμισθος εμφανίστηκαν περίπου ως συνυπεύθυνοι της ίδιας καταστροφής. Και η ντροπή έγινε ένας ιδιαίτερα αποτελεσματικός τρόπος να μεταφέρεται η ευθύνη από την εξουσία στην κοινωνία.

Στη Γαλλία, η ιστορική παράδοση της εξέγερσης επιτρέπει συχνότερα στους πολίτες να αντιλαμβάνονται τη διαμαρτυρία ως δικαίωμα και όχι ως ένδειξη εθνικής αποτυχίας. Δεν πρόκειται για κάποια γαλλική ανωτερότητα ούτε για απουσία συλλογικών τραυμάτων και αυτοκριτικής. Πρόκειται για διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους οι κοινωνίες αφηγούνται τον εαυτό τους και τη σχέση τους με την εξουσία.

Ίσως, λοιπόν, πριν αναρωτηθούμε γιατί οι Έλληνες δεν εξεγείρονται συχνότερα ή αποτελεσματικότερα, χρειάζεται να αναρωτηθούμε τι συμβαίνει σε μια κοινωνία που έχει μάθει να ντρέπεται για τον εαυτό της. Πώς μπορεί να διεκδικήσει δικαιοσύνη ένας λαός που έχει εσωτερικεύσει την πεποίθηση ότι δεν την αξίζει;

 Πώς μπορεί να εμπιστευτεί τη συλλογική του δύναμη όταν έχει μάθει να περιφρονεί τη συλλογική του ταυτότητα;

Γιατί όταν μια κοινωνία πιστεύει ότι αδικείται, μπορεί να εξεγερθεί. Όταν όμως έχει πειστεί ότι η ίδια είναι το πρόβλημα, κινδυνεύει να μετατρέψει την οργή της σε ντροπή και την αδικία σε πεπρωμένο.

Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη πολιτική επιτυχία της συλλογικής μας αυτοαπαξίωσης: να έχουμε μάθει να κατηγορούμε τον εαυτό μας για όσα θα έπρεπε να απαιτούμε από την εξουσία. Να ντρεπόμαστε εκεί όπου θα έπρεπε να αγανακτούμε. Και να λέμε «Ελλάδα είσαι, τι περιμένεις;» ακριβώς τη στιγμή που θα έπρεπε να λέμε «Ως εδώ».

Αντώνης Ανδρουλιδάκης