Υπάρχουν πλευρές της Μικρασιατικής Καταστροφής που παραμένουν σχεδόν άγνωστες. Μία από τις πιο σκοτεινές είναι η ιστορία των φορτίων οστών που, σύμφωνα με εφημερίδες της εποχής, έφυγαν το 1924 από τη Μικρά Ασία με προορισμό βιομηχανίες της Δυτικής Ευρώπης.
Οστά ανθρώπων ανακατεμένα, σε ορισμένες μαρτυρίες, με οστά ζώων.
Οστά που συγκεντρώνονταν σε σακιά, φορτώνονταν σε εμπορικά πλοία και ταξίδευαν προς τη Μασσαλία και το Άμστερνταμ.
Προορίζοντας για βιομηχανική χρήση και κυρίως για την παραγωγή λιπασμάτων.
Σήμερα κάτι τέτοιο ακούγεται αδιανόητο.
Στις αρχές όμως του 20ού αιώνα τα οστά ήταν εμπορεύσιμη πρώτη ύλη.
Αλέθονταν για την παραγωγή οστεάλευρου και φωσφορικών λιπασμάτων και χρησιμοποιούνταν σε διάφορες βιομηχανικές διαδικασίες.
Το ανατριχιαστικό ερώτημα είναι. Ανάμεσα σε αυτά τα οστά υπήρχαν και λείψανα των ανθρώπων που είχαν χαθεί στη Μικρά Ασία;
Οι εφημερίδες του 1924 απαντούσαν πως ναι.
Τον Απρίλιο του 1924 εμφανίζεται στις πηγές το ολλανδικό ατμόπλοιο Venus.
Η αθηναϊκή εφημερίδα «Ελεύθερος Λόγος» έγραφε στις 20 Απριλίου ότι το πλοίο είχε φορτώσει στη Σμύρνη και κατευθυνόταν προς την Ολλανδία μεταφέροντας οστά που αποδίδονταν σε νεκρούς της Μικράς Ασίας. Σύγχρονη έρευνα έχει συγκεντρώσει και άλλα δημοσιεύματα γύρω από το ίδιο ταξίδι.
Σε μαρτυρία που συντάχθηκε στη Σάμο περιγράφονταν οστά αλόγων, βοδιών και καμήλων μαζί με ανθρώπινα οστά, συγκεντρωμένα σε σάκους.
Λίγους μήνες αργότερα όμως εμφανίζεται μια ακόμη πιο συγκλονιστική είδηση.
Στις 23 Δεκεμβρίου 1924 οι New York Times δημοσίευσαν ανταπόκριση από το Παρίσι με τίτλο Yarn of a Cargo of Human Bones.
Η εφημερίδα ανέφερε ότι στη Μασσαλία είχε προκαλέσει αναστάτωση η πληροφορία πως πλοίο υπό βρετανική σημαία, το οποίο αναφέρεται ως Zan, μετέφερε ένα «μυστηριώδες φορτίο» 400 τόνων ανθρώπινων οστών, προορισμένων για βιομηχανίες της πόλης.
Σύμφωνα πάντα με εκείνο το δημοσίευμα, τα οστά λέγονταν ότι είχαν φορτωθεί στα Μουδανιά της Προποντίδας και ότι προέρχονταν από θύματα των σφαγών στη Μικρά Ασία.
Η ίδια η εφημερίδα κρατούσε επιφύλαξη και έγραφε ότι αναμενόταν έρευνα για τις πληροφορίες αυτές.
Σε ελληνικές πηγές της ίδιας περιόδου εμφανίζεται και το όνομα Jean M. Το πλοίο αυτό υπήρχε πράγματι και καταγράφεται στα βρετανικά Εθνικά Αρχεία με επίσημο αριθμό 195089.
Δεν έχουμε σήμερα ένα τελωνειακό ή επιστημονικό έγγραφο που να αποδεικνύει ότι και οι 400 τόνοι ήταν αποκλειστικά ανθρώπινα οστά και ακόμη περισσότερο ότι ανήκαν όλα σε Έλληνες. Άλλα δημοσιεύματα μιλούσαν για Έλληνες, άλλα για Αρμενίους και άλλα γενικότερα για θύματα της Μικράς Ασίας.
Η αντίδραση των λιμενεργατών της Θεσσαλονίκης
Πριν φθάσει στη Μασσαλία, το πλοίο πέρασε από τη Θεσσαλονίκη. Και εκεί συνέβη κάτι που αξίζει ιδιαίτερη αναφορά.
Στις 13 Δεκεμβρίου 1924 το βρετανικής σημαίας ατμόπλοιο, που στις ελληνικές πηγές εμφανίζεται ως «Ζαν Μ.», βρισκόταν στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης, προερχόμενο από την Κωνσταντινούπολη.
Το φορτίο του, σύμφωνα με το δημοσίευμα της αθηναϊκής εφημερίδας «Εμπρός» της επόμενης ημέρας, ήταν 400 τόνοι οστών από τα Μουδανιά, από τους οποίους η εφημερίδα ανέφερε ότι οι 200 τόνοι προέρχονταν από θύματα της Μικράς Ασίας.
Προορισμός τους ήταν η Μασσαλία και, όπως έγραφε χαρακτηριστικά, μεταφέρονταν «διά βιομηχανικούς σκοπούς».
Η είδηση όμως δεν πέρασε απαρατήρητη από τους ανθρώπους του λιμανιού.
Όταν ναύτες και εργάτες του λιμένα πληροφορήθηκαν τι φερόταν να μεταφέρει το πλοίο, επιχείρησαν να εμποδίσουν τον απόπλου του.
Δεν επρόκειτο απλώς για μια λεκτική διαμαρτυρία.
Σύμφωνα με το «Εμπρός», η αντίδραση ήταν τέτοια ώστε χρειάστηκε να μεταβεί στο λιμάνι ο Βρετανός πρόξενος και να επέμβουν οι ελληνικές αρχές.
Μόνο μετά την παρέμβασή τους το πλοίο κατάφερε να αποπλεύσει αργά τη νύχτα.
Η πληροφορία αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί δεν έμεινε μόνο στον ελληνικό Τύπο.
Δύο εβδομάδες αργότερα, στις 27 Δεκεμβρίου 1924, ο New Zealand Herald, στην άλλη άκρη του κόσμου, δημοσίευσε τηλεγράφημα από τη Θεσσαλονίκη.
Έγραφε ότι βρετανικό ατμόπλοιο, το οποίο ταξίδευε από την Κωνσταντινούπολη προς τη Μασσαλία, μετέφερε φορτίο ανθρώπινων οστών που είχαν συγκεντρωθεί, σύμφωνα με την είδηση, από τόπους σφαγών στη Μικρά Ασία και προορίζονταν για την παραγωγή λιπάσματος.
Και το σημαντικότερο, το ίδιο τηλεγράφημα επιβεβαίωνε την αντίδραση στη Θεσσαλονίκη.
Οι λιμενεργάτες, ανέφερε, κράτησαν για ένα διάστημα το πλοίο στο λιμάνι προσπαθώντας να εμποδίσουν την αναχώρησή του με αυτό το «μακάβριο φορτίο».
Ο καπετάνιος μπόρεσε τελικά να αποπλεύσει μόνο ύστερα από την παρέμβαση των ελληνικών αρχών και του Βρετανού προξένου.
Και ας σκεφτούμε για λίγο πού συνέβαιναν όλα αυτά.
Ήταν η Θεσσαλονίκη του 1924, μια πόλη γεμάτη πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, τον Πόντο και την Ανατολική Θράκη. Άνθρωποι που μόλις δύο χρόνια νωρίτερα είχαν χάσει γονείς, παιδιά, αδέλφια και συγγενείς, πολλές φορές χωρίς να μάθουν ποτέ πού και πώς πέθαναν.
Μέσα σε αυτή την πόλη έφθασε ένα πλοίο για το οποίο κυκλοφορούσε η πληροφορία ότι στα αμπάρια του υπήρχαν ανθρώπινα οστά από τη γη που οι πρόσφυγες είχαν μόλις εγκαταλείψει.
Είναι επομένως εύκολο να αντιληφθεί κανείς τη φόρτιση που θα προκάλεσε η είδηση στους ανθρώπους του λιμανιού.
Οι εργάτες προσπάθησαν να σταματήσουν το πλοίο, δεν τα κατάφεραν.
Το «Ζαν» απέπλευσε μέσα στη νύχτα και συνέχισε το ταξίδι του προς τη Μασσαλία.
Λίγες ημέρες αργότερα, στις 23 Δεκεμβρίου, οι New York Times θα έγραφαν πλέον από το Παρίσι για το «μυστηριώδες φορτίο» των 400 τόνων οστών που είχε φθάσει ή αναμενόταν στη Μασσαλία, προκαλώντας συζητήσεις και αίτημα για έρευνα.
Έτσι, η διαδρομή που μπορούμε να παρακολουθήσουμε μέσα από τις εφημερίδες του ίδιου του 1924 είναι:Μουδανιά – Κωνσταντινούπολη – Θεσσαλονίκη – Μασσαλία.
Η μαρτυρία του Ηλία Βενέζη
Υπάρχει όμως μια μαρτυρία που κάνει όλη αυτή την ιστορία ακόμη πιο βαριά.
Ο Ηλίας Βενέζης είχε δει τα οστά με τα μάτια το, και ο Ηλίας Βενέζης δεν έγραφε από την Αθήνα ακούγοντας φήμες.
Ήταν εκεί.
Μετά την Καταστροφή συνελήφθη σε ηλικία μόλις 18 ετών και οδηγήθηκε στα τάγματα εργασίας της Ανατολής.
Από χιλιάδες ανθρώπους που ξεκίνησαν μαζί του, ελάχιστοι επέστρεψαν.
Την εμπειρία του κατέγραψε αργότερα στο «Νούμερο 31328», ένα από τα σημαντικότερα κείμενα-μαρτυρίες για όσα συνέβησαν στους αιχμαλώτους μετά το 1922.
Σε ένα από τα πιο σκληρά σημεία του βιβλίου περιγράφει τι συνέβη έξω από τη Μαγνησία, στη χαράδρα Κιρτίκ-ντερέ, δίπλα στις σιδηροδρομικές γραμμές και στους πρόποδες του Σιπύλου.
Ο Βενέζης γράφει ότι περίπου εξήντα αιχμάλωτοι οδηγήθηκαν εκεί για μια «μικρή αγγαρεία».
Μέσα στη χαράδρα υπήρχαν ανθρώπινα λείψανα.
Κατά την αφήγησή του, στην περιοχή θεωρούσαν ότι εκεί είχαν σκοτωθεί χιλιάδες χριστιανοί από τη Σμύρνη και τη Μαγνησία τις πρώτες ημέρες της Καταστροφής. Ο Βενέζης αναφέρει τον αριθμό των 40.000.
Τα σώματα είχαν παραμείνει εκεί επί μήνες.
Ο χειμώνας είχε περάσει, τα σώματα είχαν αποσυντεθεί και τα νερά που κατέβαιναν από το βουνό είχαν παρασύρει τα λείψανα χαμηλότερα, μέχρι τις γραμμές του τρένου. Οι αιχμάλωτοι πήραν την εντολή να τα μετακινήσουν.
Ο λόγος, σύμφωνα με τον Βενέζη, ήταν ότι αναμενόταν ξένη επιτροπή να περάσει από την περιοχή με το τρένο. Τα λείψανα που είχαν φτάσει κοντά στις γραμμές έπρεπε να σπρωχτούν ξανά προς το εσωτερικό της χαράδρας, ώστε να μην είναι ορατά από τους επισκέπτες.
Ανάμεσα στα ανθρώπινα λείψανα οι αιχμάλωτοι έβρισκαν κόκαλα ανδρών, γυναικών, ακόμη και μικρών παιδιών.
Όταν τελείωσε η δουλειά και απομακρύνονταν από τη χαράδρα, ένας από τους αιχμαλώτους αναρωτήθηκε: «Τι θα γίνουν τόσα κόκαλα;»
Και ο Μίλτος, ένας από τους συντρόφους τους, απάντησε:
«Κοπριά, σύντροφε.»
Ο Βενέζης συνεχίζει με μια πικρή, σχεδόν μαύρη ειρωνεία. Φαντάζεται έναν ξένο έμπορο να καταφθάνει κάποτε από το Σαουθάμπτον, να εξετάζει τα οστά σαν εμπόρευμα και να τα χαρακτηρίζει κατάλληλα για χημικά λιπάσματα, και βάζει τους ανθρώπους της ιστορίας του να παζαρεύουν ακόμη και την τιμή τους.
Τα ελληνικά οστά, γράφει ειρωνικά, θα άξιζαν ίσως ένα γρόσι περισσότερο επειδή ήταν «γνήσια ελληνικά», κι έτσι μέσα στη μαύρη σάτιρα του εμφανίζονται ακόμη και ο Περικλής και ο Ικτίνος.
Και σαν όλα τα παραπάνω να ήταν μια λογοτεχνική «προφητεία», λίγο αργότερα, το 1924, οι εφημερίδες άρχισαν πράγματι να γράφουν για οστά από τη Μικρά Ασία που μεταφέρονταν με πλοία προς τις βιομηχανίες της Ευρώπης.
Ο άνθρωπος που είδε με τα μάτια του μια χαράδρα γεμάτη λείψανα έγραφε για το ενδεχόμενο να πωληθούν ως πρώτη ύλη.
Και οι εφημερίδες λίγα χρόνια αργότερα μιλούσαν για πλοία φορτωμένα με οστά.
Και εδώ αναπόφευκτα έρχεται ένας παραλληλισμός με όσα ακολούθησαν στην Ευρώπη.
Είκοσι περίπου χρόνια αργότερα η Ευρώπη θα γνώριζε, κάτω από το ναζιστικό καθεστώς, μια τεράστια και πλήρως οργανωμένη διαδικασία λεηλασίας ακόμη και των ανθρώπων που οδηγούνταν στον θάνατο.
Το Ολοκαύτωμα ήταν ένα οργανωμένο κρατικό πρόγραμμα μαζικής εξόντωσης εκατομμυρίων ανθρώπων.
Υπάρχει ένα κοινό στοιχείο που προκαλεί ανατριχίλα,
Είναι η στιγμή που ο άνθρωπος παύει να αντιμετωπίζεται ως άνθρωπος και ό,τι απομένει από αυτόν αποκτά οικονομική αξία.
Στο Άουσβιτς, μετά τη δολοφονία στους θαλάμους αερίων, κρατούμενοι των Sonderkommandos εξαναγκάζονταν να ψάχνουν τα σώματα των θυμάτων, να αφαιρούν πολύτιμα αντικείμενα και χρυσά δόντια, να κόβουν τα μαλλιά και στη συνέχεια να μεταφέρουν τα σώματα προς αποτέφρωση.
Σώζονται ακόμη και γερμανικά υπηρεσιακά έγγραφα για την αφαίρεση χρυσών οδοντικών εργασιών από τα σώματα των νεκρών. Το Μουσείο του Άουσβιτς αναφέρει ότι μόνο κατά το δεύτερο εξάμηνο του 1942 καταγράφηκε η αφαίρεση 16.325 χρυσών ή άλλων πολύτιμων μεταλλικών δοντιών από 2.904 νεκρούς κρατουμένους.
Τα μαλλιά των θυμάτων συγκεντρώνονταν, απολυμαίνονταν, συσκευάζονταν και πωλούνταν σε γερμανικές επιχειρήσεις ως βιομηχανική πρώτη ύλη για υφάσματα και τσόχα.
Τα ρούχα, τα παπούτσια και οι αποσκευές ταξινομούνταν.
Χρήματα και πολύτιμα αντικείμενα κατέληγαν στις γερμανικές αρχές και στη Reichsbank.
Τα υπάρχοντα των νεκρών γίνονταν μέρος μιας ολόκληρης οικονομίας λεηλασίας.
Ακόμη και τα χρυσά δόντια δεν αφήνονταν πάνω στον νεκρό. Αφαιρούνταν πριν από την αποτέφρωση.
Και κάπου εδώ οι δύο ιστορίες, χωρίς να είναι ίδιες, αποκτούν έναν ζοφερό κοινό παρονομαστή.
Στη Μικρά Ασία ο Βενέζης αντίκρισε μια χαράδρα γεμάτη ανθρώπινα λείψανα και κατέγραψε την πικρή συζήτηση των αιχμαλώτων για το αν κάποτε αυτά τα κόκαλα θα πουληθούν για λίπασμα.
Το 1924 οι εφημερίδες έγραφαν πράγματι για πλοία που μετέφεραν οστά από τη Μικρά Ασία προς ευρωπαϊκές βιομηχανίες.
Και δύο δεκαετίες αργότερα, στο ναζιστικό σύστημα εξόντωσης, ακόμη και τα χρυσά δόντια, τα μαλλιά, τα ρούχα και τα τελευταία υπάρχοντα των ανθρώπων μετατρέπονταν σε οικονομικό όφελος.
Είναι η απόλυτη απανθρωποποίηση.
Η στιγμή κατά την οποία ο νεκρός δεν έχει πια όνομα.
Δεν έχει οικογένεια.
Δεν έχει τάφο.
Υπάρχει μόνο κάτι που μπορεί ακόμη να αφαιρεθεί, να ζυγιστεί, να συσκευαστεί, να πουληθεί ή να χρησιμοποιηθεί.
Και ίσως γι’ αυτό η μαρτυρία του Βενέζη αποκτά ακόμη μεγαλύτερη δύναμη.
Οι άνθρωποι που γύριζαν από το Κιρτίκ-ντερέ αναρωτήθηκαν τι θα γίνονταν όλα εκείνα τα κόκαλα.
«Κοπριά, σύντροφε… Θα δεις μια μέρα που θα μοσκοπουληθούν».
Δύο χρόνια μετά την Καταστροφή, οι εφημερίδες της Ευρώπης έγραφαν ήδη για φορτία οστών που ταξίδευαν προς τα εργοστάσιά της.
Για κάποιους από τους ανθρώπους που χάθηκαν στη Μικρά Ασία δεν υπήρξε ποτέ τάφος.
Μήπως για ορισμένους από αυτούς δεν απέμεινε τελικά ούτε τάφος ούτε οστά;
Κυριάκος Καγκελάρης
Ηλίας Βενέζης, Το Νούμερο 31328, κεφ. ΙΗ΄.
«Ελεύθερος Λόγος», Απρίλιος 1924.
The New York Times, 23 Δεκεμβρίου 1924, Yarn of a Cargo of Human Bones.
The National Archives, London – Jean M., Official No. 195089.
Έρευνα Χρήστου Μαχαιρίδη για τα φορτία οστών της Μικράς Ασίας.
United States Holocaust Memorial Museum.
Auschwitz-Birkenau State Museum.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου