ΚΑΛΩΣ ΟΡΙΣΑΤΕ ΣΤΟΝ ΤΙΤΑΝΙΚΟ Η μαθημένη αβοηθησία μιας κοινωνίας

Προφανώς οι κοινωνίες δεν καταρρέουν τη στιγμή που εμφανίζονται τα πρώτα σημάδια της παρακμής. Αρχίζουν να καταρρέουν όταν οι άνθρωποί τους παύουν να αναγνωρίζουν την παρακμή ως παρακμή. Όταν αυτό που κάποτε προκαλούσε αγανάκτηση, σήμερα θεωρείται απλώς «η κανονικότητα». Αυτό είναι το σημείο όπου η προσαρμογή παύει να είναι δύναμη και γίνεται ο πιο ύπουλος μηχανισμός της παραίτησης.
Η ψυχολογία διαθέτει έναν όρο γι' αυτό το φαινόμενο:
μ α θ η μ έ ν η   α β ο η θ η σ ί α  (learned helplessness).

Τη δεκαετία του 1960, ο Martin Seligman περιέγραψε πώς ένας άνθρωπος που εκτίθεται επανειλημμένα σε καταστάσεις όπου δεν μπορεί να επηρεάσει το αποτέλεσμα, αρχίζει σταδιακά να πιστεύει ότι καμία προσπάθεια δεν έχει νόημα. Ακόμη κι όταν αργότερα αποκτά τη δυνατότητα να αλλάξει την πραγματικότητα, συχνά δεν προσπαθεί. Όχι επειδή είναι ανίκανος, αλλά επειδή έχει μάθει ότι η προσπάθεια είναι μάταιη.

Η μαθημένη αβοηθησία δεν είναι τεμπελιά. Δεν είναι έλλειψη "χαρακτήρα". Είναι μια βαθιά ψυχολογική προσαρμογή στην επαναλαμβανόμενη ματαίωση. Ο άνθρωπος δεν παραιτείται επειδή δεν μπορεί. Παραιτείται επειδή έμαθε ότι δεν αξίζει να προσπαθεί.

Το ανησυχητικό είναι ότι αυτό το φαινόμενο δεν αφορά μόνο τα άτομα. Μπορεί να γίνει και χαρακτηριστικό ολόκληρων κοινωνιών. Δεν χρειάζεται κάποιος να σχεδιάσει συνειδητά την παραίτηση των πολιτών. Αρκεί ένα σύστημα που, επί δεκαετίες, ανταμείβει την υποταγή περισσότερο από την πρωτοβουλία, τη σιωπή περισσότερο από τη συμμετοχή, την ανικανότητα περισσότερο από την άοκνη προσπάθεια και τη διαπλοκή/διαφθορά περισσότερο από την αξιοκρατία.
Όταν ο πολίτης διαπιστώνει επανειλημμένα ότι η αξιοσύνη δεν αμείβεται, ότι η αδικία σπάνια αποκαθίσταται, ότι οι θεσμοί λειτουργούν επιλεκτικά και ότι η φωνή του δύσκολα επηρεάζει τις εξελίξεις, αρχίζει να εσωτερικεύει μια βαθιά πεποίθηση: «Τίποτα δεν αλλάζει.»

Δεν πρόκειται απαραίτητα για προϊόν μιας οργανωμένης πρόθεσης ή συνωμοσίας. Είναι το αποτέλεσμα ενός συστημικού αυτοματισμού που αναπαράγεται σχεδόν μόνος του. Οι θεσμοί διαμορφώνουν συμπεριφορές, οι συμπεριφορές διαμορφώνουν κουλτούρα και η κουλτούρα, με τη σειρά της, αναπαράγει τους ίδιους θεσμούς.
Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος, όπου η παραίτηση των πολιτών δεν είναι απλώς συνέπεια της δυσλειτουργίας του συστήματος, αλλά ένας από τους βασικούς μηχανισμούς που το συντηρούν.

Η πιο αποτελεσματική μορφή εξουσίας δεν είναι εκείνη που χρειάζεται να καταστείλει τους ανθρώπους. Είναι εκείνη που έχει καταφέρει να τους πείσει ότι η συμμετοχή τους είναι περιττή, ότι η αλλαγή είναι αδύνατη και ότι η προσαρμογή είναι η μόνη ρεαλιστική επιλογή.

Έτσι εξηγείται γιατί δεν μας εκπλήσσουν πολλά από όσα, πριν από λίγες δεκαετίες, θα προκαλούσαν κοινωνική έκρηξη.

Δεν μας εκπλήσσει ότι οι νέοι εγκαταλείπουν τη χώρα. 

Δεν μας εκπλήσσει ότι τα παιδιά λιγοστεύουν. 

Δεν μας εκπλήσσει ότι η δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς έχει γίνει σχεδόν καθολική. 

Δεν μας εκπλήσσει η διαφθορά, η ευνοιοκρατία, η αναξιοκρατία.

 Δεν μας εκπλήσσει ότι το κράτος λειτουργεί ξεδιάντροπα πλέον ως μηχανισμός εξυπηρέτησης συμφερόντων παρά ως κοινό αγαθό.

 Δεν μας εκπλήσσουν πια ούτε τα σκοτωμένα από τους ''μπάτσους'' παιδιά.

Το ίδιο συμβαίνει και στις προσωπικές μας σχέσεις γιατί η συστημική παθολογία διαχέεται σε όλο το κοινωνικό σώμα. 

Συνηθίσαμε σχέσεις χωρίς εμπιστοσύνη. 

Συνηθίσαμε να φοβόμαστε την οικειότητα. 

Συνηθίσαμε να επικοινωνούμε χωρίς να ακούμε.

 Συνηθίσαμε να είμαστε εξαντλημένοι. 

Συνηθίσαμε να θεωρούμε τη μοναξιά αναπόφευκτη και την καχυποψία ένδειξη ωριμότητας.

Αλλά, η μεγαλύτερη τραγωδία της κοινωνίας μας δεν είναι ότι υποφέρει. Είναι ότι πάψαμε να πιστεύουμε ότι μπορούμε/ότι μας αξίζει να ζήσουμε διαφορετικά.
Αυτό είναι το βαθύτερο τραύμα μας. Όχι οι πληγές που κουβαλάμε. Τα Μνημόνια, οι πανδημία, οι φωτιές, οι πλημμύρες το Μάτι, τα Τέμπη και τόσα άλλα. Αλλά η στιγμή που εσωτερικεύσαμε τις πληγές μας ως ταυτότητα. Γίναμε ο συλλογικός μας πόνος.

Δεν ξέρω από πότε, γιατί όλα έγιναν τόσο υποδόρια, αλλά κάποια στιγμή η παρακμή μας έπαψε να βιώνεται ως παρέκκλιση και μετατράπηκε σε φυσική κατάσταση. «Έγινε η απώλεια συνήθεια μας", που έλεγε κι ο Θάνος.
Καμία χώρα δεν τελειώνει τη μέρα που χάνει τα χρήματά της ή την οικονομική της ισχύ. Αρχίζει να τελειώνει τη μέρα που οι άνθρωποί της παύουν να φαντάζονται ότι μπορεί να γίνει καλύτερη. Ίσως, λοιπόν, το πιο κρίσιμο εθνικό μας πρόβλημα να μην είναι μόνο η οικονομία, το δημογραφικό, οι θεσμοί ή η γεωπολιτική αβεβαιότητα.

Ίσως να είναι κάτι βαθύτερο. Η αποκατάσταση της συλλογικής μας αυτεπάρκειας.
Η ανάκτηση της πεποίθησης ότι οι πράξεις των πολιτών έχουν νόημα, ότι οι θεσμοί μπορούν να αλλάξουν και ότι η ιστορία δεν είναι μια μοίρα που μας επιβάλλεται, αλλά μια πραγματικότητα που συνδιαμορφώνουμε.
Γιατί η "μαθημένη αβοηθησία" δεν είναι το τέλος μιας κοινωνίας. Το τέλος αρχίζει όταν η κοινωνία παύει να αναγνωρίζει την αβοηθησία της ως πρόβλημα και τη βαφτίζει κυνικά «ρεαλισμό».

Θα πει κανείς: «Και άρα;»
Πώς νικιέται μια αβοηθησία που έχει μαθευτεί επί δεκαετίες και έχει σχεδόν εγγραφεί στο συλλογικό μας σώμα;
Σίγουρα όχι μόνο με περισσότερους νόμους, περισσότερες εξαγγελίες, καλύτερες επικοινωνιακές καμπάνιες, καινούργιους σωτήρες ή επίδοξους μεσσίες. Η μαθημένη αβοηθησία αρχίζει να υποχωρεί όταν οι άνθρωποι αποκτούν ξανά την εμπειρία ότι οι πράξεις τους έχουν αποτέλεσμα. Όταν βλέπουν ότι η συμμετοχή μπορεί να μετακινήσει κάτι, ότι η συνεργασία μπορεί να δημιουργήσει πραγματικότητα, ότι η ιστορία δεν γράφεται μόνο από εκείνους που κυβερνούν, αλλά και από εκείνους που αρνούνται να παραδώσουν τη δύναμή τους.
Νικιέται όταν ξαναγεννηθεί μέσα μας η αίσθηση ότι δεν είμαστε απλοί θεατές της Ιστορίας, αλλά συνδημιουργοί της.

Καμία μεγάλη ιστορική αναγέννηση δεν ξεκίνησε από την καλύτερη διαχείριση της παρακμής. Ξεκίνησε από μια συλλογική επιθυμία. Από τον έρωτα για έναν κόσμο που δεν υπήρχε ακόμη, αλλά άξιζε να υπάρξει.

Από μια ιδέα αρκετά ζωντανή ώστε να σηκώσει τους ανθρώπους από την αδράνεια, να τους βοηθήσει να υπερβούν τον φόβο τους και να τους κάνει να ξανασυναντηθούν όχι ως φοβισμένα και ανταγωνιστικά άτομα, αλλά ως κοινότητα.
Η Ελλάδα, λοιπόν, δεν έχει ανάγκη μόνο από προγράμματα, μεταρρυθμίσεις και τεχνοκρατικές λύσεις. Έχει ανάγκη από έναν νέο λόγο ύπαρξης. Από μια αφήγηση που δεν θα κολακεύει τις αυταπάτες μας ούτε θα κρύβει τις αποτυχίες μας, αλλά θα μας δίνει έναν κοινό προσανατολισμό. Από ένα όνειρο αρκετά μεγάλο ώστε να χωρέσει μέσα του ένα ευρύχωρο Εμείς.

Όχι ένα «εμείς» εναντίον κάποιων άλλων. Όχι μια επιστροφή σε φαντασιώσεις εθνικού μεγαλείου. Αλλά ένα «εμείς» δημοκρατικό, δίκαιο και φιλόξενο· ικανό να συνδέσει την προσωπική αξιοπρέπεια με την κοινωνική δικαιοσύνη, την ελευθερία με την ευθύνη και την ελπίδα με την πράξη. Ένα «εμείς» ενάντια στους χρόνιους εξουσιαστές μας.

Γιατί η μαθημένη αβοηθησία δεν νικιέται με την αισιοδοξία. Νικιέται με την εμπειρία της δυνατότητας. Με μικρές και μεγάλες συλλογικές νίκες που αποδεικνύουν ότι τίποτε δεν είναι προδιαγεγραμμένο.
Και, βαθύτερα ακόμη, νικιέται με τον ολόθερμο έρωτα για κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό μας. Με ένα κοινό όραμα που θα πυρπολήσει τις καρδιές μας, αντί να αφήνουμε την παραίτηση, την αδιαφορία, την ανικανότητα και τον παρασιτισμό να πυρπολούν την έρημη χώρα.

Ίσως αυτό να είναι το πραγματικό διακύβευμα της εποχής μας: όχι απλώς να «σώσουμε» την Ελλάδα, αλλά να την ξαναφανταστούμε και να την ξαναδημιουργήσουμε ως κοινό μας έργο.

Γιατί μόνο ό,τι αγαπάμε βαθιά είμαστε διατεθειμένοι να το υπερασπιστούμε, να το αλλάξουμε και να το γεννήσουμε ξανά.

Ο Τιτανικός δεν βυθίζεται μόνο επειδή προσέκρουσε στο παγόβουνο. Βυθίζεται οριστικά όταν οι επιβάτες πειστούν ότι δεν υπάρχει τίποτε άλλο να κάνουν από το να συνεχίσουν να χορεύουν ή να πλακώνονται μεταξύ τους για τη διαρρύθμιση των καμπίνων τους...

Αντώνης Ανδρουλιδάκης